محیط زیست و مشکلات ان در جهان

فرآيند مطالعات ارزيابي اثرات زيست محيطي

مراحل ارزيابي اثرات محيط ‌زيستي مشتمل بر مراحل زير است:

- پيش امكان سنجي فني-اقتصادي

- غربال‌گري (SCREENING): تصميم‌ گيري‌درمورد لزوم انجام ارزيابي اثرات توسعه، سطح وعمق مطالعات مربوط به‌آن

- تعيين محدوده (SCOPING): تعيين مسايل عمده و تعيين محدوده و شرح خدمات مطالعه

- تعيين و تحليل اثرات (IMPACT ANALYSIS): پيش‌ بيني اثرات طرح و تعيين اهميت آن

- اقدامات اصلاحي (MITIGATION): اقداماتي در جهت جلوگيري، كاهش يا جبران اثرات

- تهيه گزارش‌ (REPORTING): آماده سازي اطلاعات لازم جهت تصميم‌گيري در مورد پروژه

- بازنگري (REVIEWING): آزمون كيفيت گزارش تهيه شده

- تصميم‌گيري (DECISION MAKING): پذيرش، رد و يا پذيرش پروژه مشروط به رعايت ضوابط ‌زيست محيطي

- پيگيري (FOLLOW UP): كنترل، مديريت و مميزي اثرات اجراي پروژه،

- مشاركت مردمي (PUBLIC INVOLVEMENT): آگاه‌ سازي و دخالت گروه‌هاي ذينفع وذي‌نفوذ درفرآيند تصميم‌گيري.

مراحل وگردش کار تهيه گزارش ارزيابي اثرات محيط زيستي

تهيه گزارش ارزيابي درصورت الزام به انجام آن، درمراحل مختلف توسط کارفرما انجام مي‌پذيرد. جدول شماره 1نمودار مراحل گردش کاري ارزيابي مشاهده مي شود.

ترتيب مرحله‌اي تهيه‌ گزارش ارزيابي براي جلوگيري ازاتلاف زمان و کاهش هزينه ها، تاييد گزارش، اخذ مجوز اجرا و يا عدم دريافت آن به شرح زير مي باشد :

- سازماندهي و مديريت

- زمان بندي مطالعات

- تامين اعتبارات مالي و هزينه ها

- تعيين محدوده مطالعات(مرزهاي پروژه پيشنهادي اعم از : اکولوژيک، اجتماعي،اداري)

- تعيين شرح خدمات مطالعات

- تهيه اطلاعات پايه مورد نياز

- تدوين گزارش

گزارشات ارزيابي در دو شيوه تهيه مي شوند :

- گزارش ارزيابي اجمالي(مقدماتي)

- گزارش ارزيابي (جامع)

الف : گزارش ارزيابي مقدماتي(اجمالي) : در ايران اين گزارش اهميت زيادي دارد چون با صرف بودجه کم و با بکارگيري داده ها، آمارها و اطلاعات قابل دسترس و يا توليد کم هزينه آنها ضرورت و الزام تهيه گزارش وعدم نياز به ارايه آن مشخص ميشود.هدف تشخيص زود هنگام اثرات مهم و جدي بر محيط زيست اطراف است. چنين تشخيصي مي تواند در مراحل اوليه طرح معدني، بر اساسمطالعات مقدماتي ويژگيهاي طرح، اطلاعات عملياتي و ساير اطلاعات موجود صورت پذيرد.

اين گزارش در برگيرنده موارد زير مي باشد :

- چکيده غير فني

- تشريح طرح يا پروژه پيشنهادي

- تشريح مرحله آماده سازي و اقدامات زير بنايي

- آلاينده ها و پسماندهاي مهم توليد شده

- خطرات سوانح و عدم ايمني مرتبط با طرح

- پيش بيني آثار و پيامدهاي مثبت و منفي طرح براي هر يک از گزينه ها

- تجزيه و تحليل آثار کاربردي و پيامد هاي محيط زيستي طرح

- مديريت و پايش محيط زيستي طرح

- ارايه شيوه هاي پيشگيري ، کاهش وکنترل براي هر يک از آثار منفي محيط زيستي مرتبط با فعاليت‌هاي طرح

- منابع و مراجع مورد استفاده

- نام و مشخصات مسئوليت و تجربيات ارزيابي هر يک از مشاوران و تهيه کنندگان

- پيوستها

ب : گزارش ارزيابي مشروح (جامع) : درشرايطي که يک گزارش ارزيابي مقدماتي مورد تاييد سازمان مسئول‌ دولتي واقع نشود، موارد زيرنياز به تهيه و ارايه گزارش ارزيابي (جامع) را الزامي مي نمايد.

- پروژه هايي که داراي اثرات پايدار منفي در محيط زيست بوده و يا اينکه اثرات آنها ناشناخته اند. درنتيجه به اطلاعات بيشتري نياز دارندکه‌ در گزارش ارزيابي(جامع) ارايه مي شود.

- پروژه هايي که برحسب تجربه و سابقه داراي اثرات منفي و ناسازگار در محيط زيست مي باشند لازم است که بررسي هاي بيشتري انجام گيرد.

در اين مرحله پس از ارزيابي اثرات فعاليتهاي طرح معدني و بررسي امكان كاهش اثرات، پيش بيني هاي لازم براي تعقيب، كنترل و نظارت انجام مي شود.

مندرجات پيشنهادي يک گزارش ارزيابي اثرات محيط زيستي در ايران :

1- خلاصه غير فني :

شامل نوع ويژگيهاي پروژه ، گزينه هاي موجود ، خلاصه اي از وضعيت موجودمحيط زيست ، آثارمهم طرح برمحيط زيست و برنامه هاي پيشگيري ، کاهش و کنترل آثار نامطلوب ونتيجه گيري از ارزيابي محيط زيستي

2- شرح پروژه :

2-1- عنوان طرح

2-2- اهداف ، نيازها و ضرورتهاي طرح

2-3- جايگاه طرح در برنامه ها و سياست‌هاي کلي مملکت

2-4- قوانين ، مقررات و استانداردهاي محيط زيستي مرتبط با طرح

2-5– موقعيت مکان پيشنهادي طرح

2-6– گزينه هاي مکاني و فني طرح

2-7- فازبندي کلي طرح

2-8- تشريح ريز فعاليتهاي طرح به تفکيک فاز احداث و بهره برداري

2-9- نمودار خط توليد و تشريح فرايندها براي واحدهاي صنعتي و معدني

2-10- تاسيسات جانبي و پروژه هاي پي آيند (احداث راه ، اماکن و خدمات عمومي و...)

2-11- ويژگي هاي طرح در هر يک از گزينه ها و فازهاي طرح

این طرح ها شامل موارد زیر هستند :

2-11-1- ارايه ظرفيت توليد و يا ارايه سطح خدمات رساني براي طرحهاي عمراني – خدماتي

2-11-2- تخمين کلي سرمايه

2-11-3- براورد نوع و ميزان مواد اوليه ، محل تامين و نحوه انتقال آنها

2-11-4- براورد نوع و ميزان منابع آب و موارد مصرف ، محل تامين و نحوه انتقال آنها

2-11-5- براورد نيروي انساني و محل تامين

2-11-6- براورد و ميزان محصول اصلي و جانبي

3- تشريح مرحله آماده سازي و اقدامات زير بنايي :

که منجر به تغيير و تخريب محيط زيست مي شود به صورت فهرستي از:خاکبرداري، برداشت پوشش گياهي ، احداث استخرباطله، زه کشي ،حفاري و...

4- آلاينده ها و پسماندهاي مهم توليد شده طي فرايند و عمليات درهر يک از گزينه ها و فازهاي طرح

شامل : آلاينده هاي هوا، فاضلابهاي بهداشتي و صنعتي ، زايدات و ضايعات زباله ، سروصدا و...

5- خطرات سوانح وعدم ايمني مرتبط با طرح شامل:

احتمال انفجار، نشت،پيامدهاي وقوع بلاياي طبيعي

6- تشريح وضعيت موجود محيط زيست منطقه:

6-1- تعريف محدوده مطالعاتي و نمايش روي نقشه 

6-2- محيط فيزيکي شامل(خاکشناسي، زمين شناسي، منابع آب، هواواقليم، صدا و ارتعاش)و آلودگي هاي هر يک ازآنها

6-3- محيط طبيعي(زيستگاههاي آبي و خشکي با ذکر جوامع گياهي و جانوري وگونه هاي نادر،مناطق چهار گانه سازمان حفاظت محيط زيست) 

6-4- محيط اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي(جمعيت ويژگي‌ها و تحولات آن،اشتغال، تسهيلات، آموزش، بهداشت، اعتقادات فرهنگي و مذهبي، ميراث فرهنگي)

6-5- معرفي اجمالي ساير طرحهاي توسعه مصوب ويا در دست اجرا در محدوده مطالعاتي روي نقشه

6-6- تشريح کاربري هاي اراضي در محدوده مورد مطالعه وراهبردهاي طرح هاي برنامه ريزي بالادست براي محدوده موردنظر

7- پيش بيني آثاروپيامدهاي مثبت ومنفي طرح براي هريک ازگزينه ها و فازهاي پيشنهادي به صورت (اثر برمحيط فيزيکي، طبيعي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي، کاربري اراضي )

8- تجزيه و تحليل آثار کاربري ها و پيامدهاي طرح

9- مديريت و پايش محيط زيستي طرح

9-1- ارايه شيوه هاي پيشگيري، کاهش و کنترل براي هر يک از آثار منفي محيط زيستي مرتبط با فعاليتهاي طرح

9-2- ارايه برنامه کلي مديريت محيط زيستي براي اندازه گيري و پايش آثار محيط زيستي وبازرسي و نظارت بر حسن انجام اقدامات پيشنهادي کنترل و کاهش

10- منابع و مراجع مورد استفاده

11- نام و مشخصات مسئوليت و تجربيات ارزيابي هريک از مشاوران

12- پيوستها

روش‌هاي ارزيابي محيط زيستي : روشهاي مختلفي براي ارزيابي اثرات محيط زيستي پروژه‌ها وجود دارد که هريک با توجه به صلاحيت متخصصين ، ‌دسترسي به‌ اطلاعات لازم،بودجه،زمان و فن آوري رايانه‌اي براساس قابليت استفاده ازآنها دريک کشورانتخاب‌ مي شود.

انتخاب روش‌هاي ارزيابي زيست محيطي به موارد زير بستگي دارد:

v نوع و اندازه پروژه

v نوع گزينه هايي كه بايد مورد ارزيابي قرار گيرند

v ماهيت اثرات احتمالي

v ماهيت روشهاي ارزيابي زيست محيطي

v تجربه در كاربرد روش ارزيابي زيست محيطي

v منابع قابل دسترسي

v ماهيت مشاركت مردم

v تجربه كارفرما

اين روشها در گروههاي زير قرار مي گيرند :

1- كارشناسي ويژه (تخصصي) 2- چک ليستها 3- ماتريسها 4- روش کمي 5- شبکه ها 6- رويهم گذاري نقشه ها 7- روش منوري2001

اقدامات اصلاحي

در يک پروژه، پيامدها و يا اثرات سوء ومهم محيط زيستي بندرت قابل حذف است. ولي‌ با اقدامات امکان پذيرمي‌توان آنهارا کاهش داد. اين اقدامات که براي کاهش اثرات ناسازگار مهم به کار ميروند به نام اقدامات اصلاحي ، جبراني و يا کاهش ، حذف و بازسازي يا ترميم اثرات ناميده ميشوند.

اين اقدامات از طريق عمليات مهندسي و مديريت انجام پذير مي گردند و به عنوان يک اصل مهم گزارش ارزيابي اثرات محسوب مي شوند که يک گزارش بدون ارايه برنامه هايا اقدامات اصلاحي مورد تاييد سازمان نخواهد بود.

پايش

پايش محيط زيستي يک پروژه علي‌رغم عدم وجود نگراني از بروز احتمالي يک يا چند پيامد ناسازگار و حتي باشدت و اهميت کم در اثر فعاليتهاي آن پروژه از اهميت زيادي برخوردار است.

هدف از ارايه اين برنامه دستيابي به اطلاعاتي است که مشخص مي نمايد اثرات وپيامدهاي فعاليتهاي يک طرح يا پروژه مورد سنجش قرار گرفته و نتايج آن حاکي ازاقدامات مقبول و يا غير مقبول انجام شده و يا در حال انجام مي باشد.

پايش محيط زيستي به عنوان گردآوري و ارزيابي اطلاعات جهت موارد زير به کارمي رود:

- تعيين ميزان اثراقدامات حفاظت محيط زيست

- بهبود مديريت پروژه و برنامه هاي مرتبط آن و...

يافته هاي برنامه پايش اطلاعات و خط مشي هاي مناسب را براي کنترل و اجراي‌ اقدامات اصلاحي و کاهش اثرات سوء فراهم مي نمايد.در شرايط عدم تطابق يافته ها با قوانين، مقررات، ضوابط و استانداردها و نهايتا با برنامه هاي پايش، اقدامات مورد نياز و ضروري اعمال خواهد گرديد.

مشاركت مردم

مشارکت جامعه به عنوان بخش تلفيقي يک ارزيابي محيط زيستي به شمار مي‌رود. ديدگاهها و نظرات مشارکت کنندگان در اين فرايند مي تواند به ارزيابي موثرتري براي شناسايي پيامدهاي مهم پروژه و تصميم گيري بهينه کمک نمايند.

دليل مشارکت جامعه و مشاوره ها در اين فرايند در موارد زير خلاصه مي شود:

- آشنايي بيشتر جامعه با پروژه

- کمک کردن ديدگاهها و نظرات در مورد پروژه به برنامه ريزي

- شناسايي عدم رضايت گروهها از پروژه و اقدام براي رفع نگراني هاي آنان

- تحليل و ارزيابي نظرات و نگراني هاي جامعه

در ايران جلب مشارکت عموم از طريق ”فرم نظرخواهي ارزيابي زيست محيطي“در روزنامه ها اجرا مي گردد.

مميزي

هر چند در گزارشات ارزيابي اثرات ناسازگار پيش بيني شده و برنامه راهکارهاي اقدامات اصلاحي‌ و پايش ارايه مي گردند ولي نياز به نوع ديگري از سيستم مديريت محيط زيست وجود دارد.

مميزي به عنوان يک ابزار مديريتي داراي ويژگيهاي زير است :

- تعيين اثرات

- بررسي شرايط موجود در گزارش ارزيابي انعکاس يافته

- آزمون صحت پيش بيني اثرات در ارزيابي

- شناسايي نواحي که دراثر ارزيابي بايد بهبود مي يافته اند

دارا بودن نگرش توسعه کيفي براي ارزيابي هاي محيط زيستي که در آينده انجام خواهند شد.

منابع

- شريعت ، سيد محمود و منوري ، سيد مسعود ، 1375 ، مقدمه اي بر ارزيابي اثرات زيست محيطي ، تهران ، انتشارات سازمان حفاظت محيط زيست ، چاپ اول

- منوري ، مسعود، 1384 ، ارزيابي اثرات زيست محيطي ، تهران ، انتشارات ميترا ، چاپ اول

- محرم نژاد ، ناصر، 1385 ، مديريت و برنامه ريزي محيط زيست ، تهران ، انتشارات ميران

- نوري ، جعفر، جزوه ارزيابي زيست محيطي و آمايش محيط زيست