اکوسيستم جنگل هاي دريايي «جنگل هاي مانگرو» در جهان

چکيده

جنگل هاي دريايي جنگل هايي هستند که در سواحل مناطق استوايي و نيمه استوايي قرار دارند و اکوسيستمي جذاب را پديد مي آورند. اين جنگلها در جهان به نام عمومي «مانگرو» و به نام علمي «اوسينا مارينا»شناخته مي شود و در ايران به «جنگلهاي حرا» معروف است. مانگرو به اکوسيستمي اطلاق مي شود که از زمين هاي مرطوب حد واسط مناطق جزر و مدي دريا همراه با مجموعه هايي از گياهان بي نظير و جانوران خاص که در مناطق ساحلي و کنار تالابي اکوسيستم تکثير پيدا مي کنند تشکيل شده است. از آنجا که جنگل حرا در جزيره قشم و سواحل جنوبي استان هرمزگان از وسيع ترين نمونه هاي آن در دنياست از اهميت خاصي براي ايرانيان و دانشمندان ساير ملتها برخوردار است.

مقدمه

جنگل هاي دريايي چهره اي از سيماي طبيعي استوايي و نزديک استوا هستند که از چند دهه گذشته مورد توجه مجامع زيست محيطي جهان قرار گرفته اند.

جنگل هاي دريايي که جنگلهاي مانگرو ( Mangrove ) ناميده مي شوند، اکوسيستم کاملا ويژه اي هستند که اجتماعات گياهي و جانوري آنها در ارتباط با شرايط خاص شکل مي گيرد. اين اکوسيستم در زمره غني ترين و حاصلخيزترين اکوسيستم هاي دنيا به حساب مي آيد، چرا که از اکسيژن مناسب که از رودخانه ها به آن وارد مي شود و از مواد معدني غني که در درياها به وفور يافت مي شود برخوردارند. اما مسئله اصلي شوري بالاي آب و خاک در اين مناطق است که اين اکوسيستم به طور اعجاب انگيزي با آن تطابق يافته است.

در سال هاي اخير، با تخريب جهاني «جنگلهاي استوايي» توجه فزاينده اي به «اکوسيستم درخت زارهاي دريايي» که در معرض تهديد يا نابودي هستند صورت پذيرفت. بطوري که اين اکوسيستم را بسياري از متخصصين به عنوان زيست گاهي براي شمار مختلفي از گونه دهاي آبزي و حيوانات وابسته به آن دانسته اند. بسياري از اين گونه ها ارزش تجاري دارند. همچنين اين اکوسيستم را عامل تعيين کننده اي در پايداري سواحل در مقابل فرسايش امواج سهمگين دريايي مي دانند و نقش بارز آن را در تامين چوب و علوفه انکار نمي کنند و نيز وجود آن را در سيستم کاهش انيدريک کربنيک کره زمين بي تاثير نمي دانند.

مانگرو به اکوسيستمي اطلاق مي شود که  از زمين هاي مرطوب حدواسط مناطق جزر و مدي دريا همراه به مجموعه هايي از گياهان بي نظير و جانوران خاص که در مناطق ساحلي و کنار تالابي اکوسيستم تکثير پيدا مي کنند تشکيل شده است.

مجموعه درخت زارهاي دريايي را در نوار باريکي از پناهگاههاي ساحلي، بين کمترين و بيشترين حد از سطح آب دريا که با تغييرات جزر و مد سواحل مناطق گرم و حاره اي در ميان «خورها» و « تالاب هاي ساحلي» و زواياي مناسب در مصب رودخانه ها رويش دارند مي توان ديد. اين جنگل هاي «غرق آبي» با موقعيت ويژه خود به جنگل هاي جزر و مدي يا جنگل هاي باتلاقي نيز موسوم هستند که نام عمومي ديگر آن « جنگلهاي مانگرو» است.

در گذشته محيط هاي جنگلي مانگرو به عنوان سرزمين هاي خشن و بي فايده در نظر مي آمد و به شيوه هاي مختلف تخريب مي شد به طوري که گستره جهان به ميزان 80 درصد از جنگل هاي دريازي به دليل راه سازي، دفن غير بهداشتي ضايعات يا استفاده بيش از حد از سرشاخه هاي درختان و قطع يکپارچه آن براي استخراج هيزم و تهيه ذغال و ايجاد سيستم هاي کشت آبي تخريب شد و رو به نابودي نهاد.

به کمک استقرار يک سيستم مديريت زيست محيطي موثر مي توان شرايط متنوع طبيعي اين اکوسيستم جذاب را با ملحوظ داشتن شرايط حفاظتي به استنادارزش هاي ژنتيکي بسيارش سامان داده و  از آن حفاظت نمود. براي اطمينان از چگونگي حفاظت، شناخت ارزش هاي اين سيستم در مقياس جهاني و محلي امري مهم است. اين شناخت براي طيف وسيعي از مناطق ساحلي که از ذخاير طبيعي ويژه اي برخوردارند صادق است. به هر حال در اين نگرش مي بايست علايق مردم محلي به حساب آيد تا با برنامه ريزي کاشت گونه هاي جنگلي و سيستم مناسب بهره برداري در هم آميخته شود. به علاوه، ترويج بيشتر پژوهش هاي پايه در ارتباط با اين اکوسيستم ضروري است زيرا مسئوليت حفظ ميراث هاي طبيعي بر دوش نسل کوني است تا سهمي براي نسل آينده باقي بماند.

ويژگي هاي جنگل هاي مانگرو

وجه تسميه: مانگرو واژه اي از هند غربي و مشتق شده از لغت پرتغالي Mango به معناي انبه و لغت انگليسي Rove به معناي بيشه است که به درختان و درختچه هايي اطلاق مي شود که در سواحل درياها و اقيانوسها قرار دارند و در آبهاي مناطق استوايي و نيمه استوايي اجتماعاتي را شامل مي شوند که پراکندگي آنها محدود به مناطق جزر و مدي مي شود.

ويژگي هاي گياهي:

مانگروها از هالوفيتهاي نهاندانه باتلاقي 2 هستند. شامل گياهاني تک لپه و دولپه اند واز نظر طبقه بندي داراي شباهت يکسان نيستند. مانگروها شامل 8 تيره و 12 جنس و حدودا 80 گونه مختلف اند و پراکندگي آنها محدود به جنوب شرقي اسياست (حدود 65 گونه).

عوامل موثر در پراکنش مانگروها

عواملي از قبيل شرايط آب و هوايي و جزر و مد و بافت و ساختمان خاک و شوري آب فاکتورهايي هستند که رويشگاه و پراکنش مانگروها را محدود و مشخص مي سازند.

1- درجه حرارت: اين گياهان محدود به نواحي گرم که ميانگين درجه حرارت هوا از 19 درجه سانتيگراد بيسشتر است هستند. مناطقي که ميانگين حرارت ماهانه آنها کمتر از 19 درجه سانتيگراد باشد در خارج از محدوده اکولوژيکي قرار مي گيرند. اين گياهان تحمل نوسانات زياد حرارت تا (10 درجه) را حتي در رويشگاههاي طبيعي خود ندارندو در اين شرايط رشد و توسعه آنها رضايت بخش نيست. به طور کلي در مکاني که مانگرو مي رويد آب هميشه گرم است.

2- موجهاي شديد کرانه و فعاليتهاي جزر و مدي: چون مانگرو به مکانهاي آرام مثل خورها و دلتاها نياز دارد، موجهاي شديد باعث محدود شدن توسعه مانگروها مي شوند. امواج شديد نهالها را از بين مي برند و رسوبات نرم را فرسوده مي کنند. به علت فرآيندهايي که در خاک و بستر رويشگاه رخ مي دهد بهترين پراکنش مانگروها را مربوط به مناطقي با بالاترين مد و پايين ترين جزر دانسته اند.

3- رسوبات دانه ريز: نهالهاي اين گياهان در خاکهايي که داراي بافت نرم شامل سيلت، رس و مواد آلي باشد به خوبي رشد مي کند و خاکهاي آتشفشاني محل رويش مانگرو را حاصلخيز مي سازد ( اگرچه رسوبات کوارتزي و گرانيتي خاکهاي فقيري هستند) به هرحال اجتماع گياهان مانگرو سبب تشکيل خاکهايي با عناصر بسيار ظريف و ريز با بافت سنگين مي شود که با مواد الي و ترکيبات بسيار غني سولفوره همراه است. منشا ترکيبات سولفوره را مي توان نتايج فرايندهاي زير دانست.

الف) احياي کربنات کلسيم آب در يا در مجاورت ماده آلي

ب) تحت تاثير تثبيت انتخابي اين سولفات در ريشه گياهان و احياي آن در بافت گياه در اثر متابوليسم درختان

به نظر مي رسد مادامي که خاکها در مرحله هوازي قرار دارند سولفوره و يقينا شور هستند چه اين خاکها در محل لب شور خليج هاي دهانه با کولابهاي ساحلي تشکيل مي شوند. وقتي اين خاکها به مرحله هوازي مي رسند سولفوره ها اکسيده مي شود و سولفاتهاي اسيدي مختلف که بيشتر از جنس آهن و همچنين آلومينيم و منگنز هستند ايجاد مي کنند و قسمتي از شوري آن هم در خاک باقي مي ماند.

درختان جنگلهاي مانگرو چگونه در آب رشد مي کنند؟

شناور بودن ميوه و دانه گياهان مانگرو بهترين مکانيسم توليد مثل و انتشار در شرايط خاص ساحلي است. دانه هاي بارور شده از همان ابتدا از گياه اصلي نمي افتد، بلکه از قاعده ميوه شروع به جوانه زدن مي کند و روي گياه ريشه و ساقه هاي نيزه مانند رشد مي کنند. اين مرحله يک تا سه سال طول مي کشد و گياهي با حدود يک متر طول، از گياه مادري جدا مي شود، داخل آب مي افتد و زندگي را مستقلا ادامه مي دهد. گياهان جديد روي آب درياها به حالت افقي قرار مي گيرند و به سرعت حرکت مي کنند و بعد از رسيدن به آبهاي تازه مثل تالاب ها به حالت عمودي در مي ايند تا ريشه ها به سمت پايين قرار بگيرند و بتوانند در گل و لاي، ريشه بدوانند. بعضي از گونه حتي مي توانند به مدت يک سال روي آب دريا معلق بمانند.

در گونه  Avicenna marinaکه گونه بومي استان هرمزگان است نحوه تکثير به شکل ديگري است. در اين گونه و گونه هاي نظير آن، جوانه هاي بذر وقتي از گياه مادري مي افتد، هنوز داخل يک پوسته قرار دارند و در اين حالت روي آب شناور مي مانند که گاهي 3 يا 4 روز طول مي کشد و پس از تثبيت در خاک شروع به رشد و نمو مي کنند.

درختان جنگل هاي مانگرو چگونه آب شور دريا را به آب شيرين تبديل مي کنند؟

از خصوصيات منحصر به فرد گياهان مانگرو (حرا) که آنها را از ساير اکوسيستم ها مجزا مي کند، قابليت مقاومت به غلظت بالاي نمک در آب اطراف ريشه هاست. اولين خط دفاعي بسياري از گياهان مانگرو ممانعت از ورود نمک به داخل گياه به وسيله خاصيت نيمه تراوايي ريشه و جذب انتخابي و فيلتر کردن املاح است.

روش ديگر سازگاري، ترشح سريع نمکي است که وارد سيستم گياه شده است. برگهاي بسياري از گونه هاي مانگرو غدد نمکي ويژه اي دارد. به جرأت مي توان گفت اين سيستم، يکي از فعالترين سيستم هاي ترشح کننده نمک است که تا کنون شناخته شده است تا جايي که در گونه هايي از اين گياهان، مي توان نمک را بر روي يرگهاي آن ديد، ولي در برخي گونه ها که به واسطه مکانيسم اول از خشکي اجتناب مي کنند با ظاهري متفاوت جلوه گري کرده نمک به اندام هاي آنها نمي رسد و برگها شور نيستند.

جمع آوري نمک و تغليظ آن در برگهاي پير در حال ريزش پوسته مرده گياه، راهکار ديگري است که گياهان مانگرو براي رهايي از شوري به کار مي برند، علاوه بر اين فعل و انفعالات، وجود کوتيکول هاي پوسته موجود روي برگ درختان، واکسي بسيار ضخيم با پرزها و زايده هاي مو مانند متراکم براي کاهش فراتراوش آب و تعرق، از ديگر شاخص هاي درختان جنگل هاي مانگرو است.اين خصوصيات باعث کاهش جذب آب و کاهش ورود نمک ها که همراه با جذب آب به گياه وارد مي شوند مي گردد. در اين گياهان روزنه هاي برگ در زير برگ واقع شده اند که منجر به تعرق کمتر آب مي شوند.

بسياري از اين درختان در مقايسه با ساير گياهان سيستم ريشه گسترده تري در زير زمين دارند. البته ريشه هاي اصلي اين گياهان از عمق دومتري پايين تر نمي روند، که دليل آن کمبود اکسيژن در اعماق بيشتر زمين است.

از درختان جنگلهاي مانگرو در جهان چه استفاده هايي مي شود؟

تقريبا در اکثر نقاط دنيا از گونه هاي مانگرو به عنوان هيزم استفاده مي شود و در برخي مناطق، حتي به عنوان منبع اصلي درآمد مردم به شمار مي رود. در بنگلادش از چوب اين درختان براي تهيه چوب کبريت و کاغذ روزنامه استفاده مي شود. در اندونزي که از بزرگترين کشورهاي توليد کننده خمير کاغذ در دنياست، 20 درصد مواد خام اين خمير از گياهان مانگرو به دست مي آيد. در فيليپين و سوماتراي اندونزي نيز اين درختان نهايتا به کاغذ تبديل مي شوند.

بعضي گونه ها نوعي مواد خام بسيار مقاوم توليد مي کنند که علاوه بر استفاده ي آنها در صنايع چوب به شکل سنتي براي تهيه قند و الکل هم استفاده مي شود.

مناطقي که حد واسط رودخانه و دريا قرار دارند، در تمام دنيا از لحاظ اکولوژيکي و زيست محيطي، فوق العاده و به شدت حاصلخيزند. جنگل هاي حرا هم از اين قاعده مستثني نيستند و با توجه به ويژگي خاصشان، جايگاه خوبي براي رشد ماهي ها و صنعت شيلات هستند. بعضي از ماهيها بايد بخشي از چرخه زندگي خود را در جنگل هاي مانگرو سپري کنند. از اين ميان مي توان به رشد بعضي صدفها اشاره کرد که به ريشه گياهان حرا متصل شده و قابليت رشد و پرورش در تالاب ها و مرداب هاي اين جنگل ها را دارند.

بعضي از حلزون ها و ميگوها هم زندگي خود را مديون جنگل هاي حرا هستند. اما امروز به دليل آلودگي هايي که در سطح جنگل هاي حرا اتفاق افتاده است صيد آبزيان با کاهش چشمگيري مواجه شده است، چرا که بسياري از ماهي هايي که لابلاي شاخه ها و ريشه هاي درختان حرا تخم ريزي کرده اند حالا پناهگاهي ندارند.

فهرست منابع و مآخذ

1-     افشين دانه کار، گزارشي از جنگلهاي ماندابي جزيره قشم، مجله کهکشان، شماره 8، 1379.

2-     زهرا کشوري، نگين شناور خليج فارس، روزنامه جام جم،30/7/1383.

3-     عاف اله وردي، درخت هايي که آب شور مي نوشند، جام جم،12/12/1383.

4-     جامعه گياهي حرا، انتشارات سازمان منطقه آزاد قشم.

5-     راشوند مهاجري، فصلنامه علمي بيودي و رسيتي، پاييز 1377.

6-     مهندس عباس جعفري، فرهنگ بزرگ گيتاشناسي (اصطلاحات جغرافيايي)،1366.

7-     سياوش شايان، فرهنگ اصطلاحات جغرافياي طبيعي،1369.

8-      مقاله : مرضيه دفاعي