محیط زیست و مشکلات ان در جهان

ویژگی های منطقه حفاظت شده دنای غربی :

زیست بوم : منطقه حفاظت شده دنای غربی به مساحت تقریبی 93821هكتار در شمال شرقی استان کهگیلویه و بویراحمد در امتداد رشته کوههای زاگرس واقع شده و بلند ترین و ناهموارترین بخش این رشته کوهها را به خود اختصاص می دهد . این منطقه از سال 1377 در زمره ی مناط ق حفاظت شده کشور قرار گرفته و یکی از مناطق بسیار غنی آن محسوب می شود. حداقل ارتفاع این منطقه از سطح دریا در محل تلاقی دو رودخانه ماربر و بشار با ارتفاع 1300 متر از سطح دریا و حداکثرآن در قله بیژن 3 با ارتفاع 4435 متر می باشد . اختلاف ارتفاع این دو نقطه حدود 3300 متر می باشد . تغییرات شدید ارتفاع در مسافتی اندک سبب تغییرات اقلیمی ، آب و هوایی ، شکل گیری کلیماها و میکرو کلیماهای مختلف برای رشد و نمو گونه های مختلف گیاهی و جانوری شده است به نحوی که دنای غربی به عنوان یکی از غنی ترین نقاط کشور و حتی جهان در برگیرنده بخش وسیعی از فون و فلور کشور در محدوده ای اندک است . شمار گونه های گیاهی آن به 1200 گونه که معادل 16% کل فلور ایران در مساحتی معادل 07/% مساحت کشور رویش دارد . حیات جانوري دنا نیز در نوع خود غني و بی نظیر است به نحوی که تعداد گونه های پستاندار آن 24 گونه ، پرندگان 85 گونه و خزندگان39 گونه می باشد. بنابراین دنا به عنوان یکی از غنی ترین مناطق تنوع زیستی کشور همواره مورد توجه بوده است .

امروزه تغيیرات آب و هوایی و اقلیمی به خصوص خشکسالی و تبعات و مشکلات ناشی از این پدیده ها سبب ایجاد خسارت های گسترده در بخشهای مختلف , از جمله کشاورزی ، منابع آب ، منابع طبیعی و حیات و حش شده است. دامنه ی خسارت ها و تبعات ناشی از این پدیده ها عموما متاثر از دخالت انسان به حدی است که علاوه بر محافل علمی ، توجه خاص دولتمردان، برنامه ریزان و حتی کشاورزان و گروه­های محلی را در سراسر جهان به خود معطوف کرده است . در این میان پدیده خشکسالی سبب ایجاد مشکلات عدیده در زندگی انسانها گردیده و در بعضی از سالها نه تنها در بخشهای مختلف محیط زیست و کشاورزی بلکه سبب تلفات گسترده ای در جوامع انسانی نیز شده است. در موقع بروز این پدیده, برآوردی از خسارات خشکسالی بر اکوسیستم هایی که زندگی انسانها بطور مستقیم به آنها وابسته است نظیر بخش کشاورزی صورت نگرفته است. لذا تا کنون برآوردی از میزان خسارت، دامنه و شدت اثرات آن بر اکوسیستم های طبیعی به خصوص در مناطق حفاظت شده صورت نگرفته است در واقع یا از میزان خسارت و نحوه خسارت زایی خشکسالی و تغییرات اقلیم بر اکوسیستم های طبیعی اطلاعاتی وجود ندارد و یا اطلاعات موجود صرفا بر پایه تخمین ، حدس و گمان استوار است و یا غیر کارشناسانه است .

این منطقه جزء مناطق نيمه استپي و كوهستاني كه از تقسيمات منطقه رويشي ايراني و توراني ، است. تغييرات پوشش گياهي دراین منطقه تابع گراديان ارتفاع وبه تبع آن تغييرات دما و بارندگي مي باشد. منطقه در دو حد ارتفاعي 1700 تا 4300 متر ارتفاع از سطح دريا واقع شده و از اين روي يك منطقه سرد نيمه مرطوب وسردخشك در حوضه بشار و مارون و يك منطقه گرم و خشك در حوضه زهره را به نمايش مي گذارد. طول دوره رويش نباتي در اين مناطق كوتاه و از 6 ماه تجاوز نمي كند.

منطقه حفاظت‌شده دنا به استناد مصوبه شماره 126 مورخ 7/11/1369 شورايعالي حفاظت‌ محيط‌زيست، با حدود مشخصات ذيل حفاظت شده اعلام مي‌گردد:

از شمال از محل تلاقي رودخانه ماربر و رودخانه سميرم در جوار روستاي رودآباد در امتداد رودخانه ماربر بسمت غرب تا روستاي خرسان (از اين محل به بعد نام رودخانه ماربر به رودخانه خرسان تغيير پيدا مي‌كند) و در امتداد رودخانه خرسان تا محل تلاقي رودخانه خرسان با رودخانه بشار.از جنوب از شمال به حد نهايي ده بزرگ سي‌سخت بطرف غرب در امتداد جاده سي‌‌سخت بطرف دشتك بطرف روستاي پاتاوه و از پاتاوه با راه مالرو تا رودخانه بشار. از شرق از شمال بحد نهايي باغات ده بزرگ سي‌سخت بطرف شمال شرقي در امتداد جاده سي‌سخت بطرف گردنه بيژن و از گردنه بيژن در امتداد جاده تا رودخانه ماربر و در امتداد رودخانه ماربر تا روستاي رودآباد و در محل تلاقي رودخانه سميرم و ماربر از غرب از جنوب روستاي پاتاوه و در امتداد رودخانه بشار تا محل تلاقي رودخانه خرسان و بشارادامه دارد.

اقلیم منطقه

اقلیم دنا در زمره مناطق مرطوب سرد و نیمه مرطوب سرد قرار دارد . به طور کلی حداقل دمای مطلق 18- و حداکثر دمای مطلق 39 درجه سانتیگراد به ترتیب در ایستگاههای یاسوج و پاتاوه می باشد .

با بررسی خطوط هم باران محدوده ، متوسط بارندگی در منطقه 694 میلی متر بوده است. اغلب بارندگیها درارتفاعات برف و در نواحی پست تر بصورت باران است.

توپوگرافی منطقه

دنا با 80 کیلومتر طول طولانی ترین رشته کوه زاگرس است وکوهنوردان بنام جهان این رشته کوه را آلپ ایران نام نهاده اند. دنا منطقه ای کوهستانی با شیب تند و رژیم بارش برفی و تبخیر و تعرق کم و پتانسیل سیل گیری بالا می باشد . دنا دنباله رشته کوه های زاگرس می باشد. دنا دارای 49 قله با ارتفاع بالاتر از 4000 متر است. تیپ کوه ها با شیب عمومی بالاتر از 60 درصد و اختلاف ارتفاع بیش از 500 متر از ارتفاع 3100 متر تا 4287 متر حدود 89 درصد اراضی محدوده منطقه حفاظت شده دنا را به خود اختصاص می دهد. مرتفع ترین نقطه این منطقه قله قاش مستان (بیژن 3) با ارتفاع 4435 متر و پست ترین نقطه در شمال غربی با ارتفاع 2/1359 متر است. این منطقه ناحیه ای است کاملا کوهستانی ، صخره ای با پرتگاه ها و ارتفاعات صعب العبور و در دامنه ها با وجود یکسری تپه ماهور ، دارای بلندترین نقطه ارتفاعی 4425 متر با اختلاف ارتفاع بلندترین و پست ترین نقطه منطقه حداقل 3000 متر می باشد. چنین اختلاف ارتفاعی با وجود قله های بلند ، دیواره های عظیم و دره های عمیق ممکن گردیده است. این منطقه برخوردار از منابع آبی در شیب های شمالی و جنوبی بن رود ، خفر و حوزه آبریز رودخانه های مهمی چون ماربر و بشار دارای چشم اندازهای متنوع و زیبایی چون: سه قپ بیژن – مورگل – آسمانی – تنگ پوتک – تنگ کره – تنگ آبزار – تنگ شمبلیله دان و ... می باشد .

از ويژگي­هاي بارز توپوگرافي منطقه مي­توان به موارد زير اشاره كرد:

- کوه های بسیار مرتفع با قلل تیز با پوشش گیاهی و سنتی

- کوه های مرتفع با قلل مدور و با پوشش پسته وحشی

- کوه های مرتفع واجد پوشش های جنگلی بلوط و بنه

- تراس ها و اراضی حاشیه رودخانه ها با پوشش نباتات مرتعی و زراعی

- واریزه های بادبزنی شکل سنگ ریزه دار و دارای شیب ملایم با پوشش گیاهی درختی خصوصا بلوط

- واریزه های بادبزنی شکل سنگ ریزه دار و ناهموار علفی همراه با دیم زار

فلور منطقه

در دامنه های جنوبی تا ارتفاع 2500 متر جنگل بلوط همه جا را پوشانده است . در میان این درختان و نواحی و ارتفاعات مختلف به گونه های جنگلی دیگری نظیر بنه ، کیکم ، ارژن .، شن و انواع بادام کوهی مشاهده می شود . اما تسلط کامل با گونه های بلوط Quercus Branti می باشد .

از ارتفاع 2500 متر به بالا جنگل بلوط تمام شده و درختچه های ارژن ، شن ، انواع گون ها و درختان سرو کوهی دیده می شود . از ارتفاع 3500 متر به بالا اثری از درخت و درختچه در این منطقه مشاهده نمی شود و تنها شاهد پوششی ازگون ها و گیاهان علفی و بوته ای درسطح زمین می باشیم .

از ارتفاع 4000 متر به بالا دیگر خبری از بوته های سطحی منطقه نیست و تنها شاهد گیاهان کوچک و زیبایی درپناه سنگ ها و شکافت صخره ها هستیم و برخی از این گیاهان در اوایل تابستان گل های ریز ، رنگین و بسیار زیبایی به بار می آورند.

حداقل 1200 گونه گیاهی درمنطقه شناسایی که از این تعداد 50 گونه آندمیک مختص این منطقه می باشد.

تعداد تیره های شناسایی شده حدود 90 تیره از 150 تیره گیاهی ایران (60%)

تعداد 430 جنس از 1215 جنس گیاهی ایران (35%)

تعداد 1201 گونه گیاهی از 7502 گونه گیاهی ایران (16%)

تعداد 50 گونه آندمیک برابر 17% کل گونه های اندمیک ایران

100 گونه از 500 گونه درخت و درختچه ایران (20 درصد)

 وجود تعداد 128 گونه دارویی ، 110 گونه زیستی وحشی ، 84 گونه رنگده ، 61 گونه خوراکی وحشی ، بیانگر ارزش دارویی ، خوراکی ، مرتعی و حفاظتی گیاهان دنا است .

فون منطقه

حیات وحش دنا با تعداد 169 گونه سیمای جانوری زاگرس است . خوشبختانه با حفاظتی که در 17 سال گذشته از این زیست بوم حیاتی به عمل آمده ، شاهد رشد و تکثیر گونه های حائز اهمیت چون کل و بز ، خرس قهوه ای ، خوک وحشی ، پلنگ و ... می باشیم .

پستانداران منطقه:

تعداد گونه های منطقه 26 گونه می باشد که عبارتند از : کل و بز – گراز – خرس قهوه ای – پلنگ – گرگ – روباه – کفتار – شغال – گورکن – موش کور – موش خرما – سنجاب جنگلی – خرگوش – سمور – راسو – خفاش – نعل اسبی – گربه – کاراکال – گربه شنی – گربه پالاس – خفاش گوش بلند – سگ آبی – تشی – جوجه تیغی – سیاه گوش-گوزن زرد ایرانی

پرندگان منطقه :

شامل 84 گونه است که شاخص ترین آنها عبارتند از : خانواده قرقاول – کبک دری – کبک معمولی – تیهو – بلدرچین – شاه بوف – جغدهای ماهی خوار – جغد گوش دراز – جغد جنگلی – عقاب پر پا – عقاب جنگلی – عقاب طلایی – کبوتر چاهی - خانواده سبز قبا – خانواده ماهی خورک – خانواده هدهد – خانواده دارکوب – خانواده چکاوک – خانواده سار – خانواده کلاغ – خانواده گنجشک – خانواده سهره و خانواده باز .

آبزیان منطقه

تعداد 20 گونه آبزی در منطقه شناسایی شده اند که برخی از آنها عبارتند از :عروس ماهی ، خرچنگ ، ماهی قزل آلا ، ماهی شیربت (سرخه ) ، ماهی لوتک ، سیاه ماهی (زردک) ، سس ماهی ( سردراز) ، مارماهی ، سگ ماهی ، ماهی گل خورک ، رفتگر ماهی و انواع حشرات آبزی .

دوزیستان و خزندگان منطقه

تعداد 39 گونه شناسایی شده اند که شاخص ترین آنها عبارتند از : لاک پشت ، قورباغه ، وزغ ، افعی ، مار جعفری ، تیرمار ، پله مار ، کور مار ، مار آبی ، مار پلنگی ، مار قيطانی ، مار دشتی ، شترمار ، لاکپشت ، آگاما ، مارمولک .

جاذبه های گردشگری،ورزشی،تفریحی منطقه

منطقه دنا با دارا بودن پتانسیلهای بیشمار ورزشی،تفریحی و گردشگری می تواند سهم بسزایی دررونق اقتصادی منطقه، استان ونهایتا کشور داشته باشد. و زمینه مساعدی برای اشتغالزایی وبهره برداری پایدار از اکوسیستم را ایجاد نماید. خود دنا اولین جاذبه زیبایی گردشگری است و می توان با کمی اهمیت ارائه یک طرح جذب توریست این منطقه را بعنوان یکی از جاذبه های بزرگ کشور تقسیم بندی کرد.

ورزش کوهنوردی – اسکی روی برف –اسکی روی چمن – پیاده روی از ورزش های دوست داشتنی مردم است که تمامی امکانات را در این منطقه می توان برای جذب مردم به کار برد . کوهستان های سنگی در این منطقه یکی از نقاط مناسب سنگ نوردی است ضمن آنکه می تواند یکی از مناطق مناسب برای فعالیت های علمی دانشجویی و دانشگاهی برای شناخت گیاهان و وحوش مورد مطالعات گیاه شناسی قرار گیرد .

نویسنده : 

کتایون حجتی - کارشناس ارشد اقتصاد محیط زیست