گونههای جانوری در شیب تند انقراض
گونههای جانوری در شیب تند انقراض :
زمانی كه انسان هوشمند هنوز خلق نشده بود جانوران غولپیكر فرمانروایی میكردند. آنها روزهای خوبی سپری میكردند، اما روزهای سختی هم داشتند تا این كه گونه جدیدی به نام «انسان هوشمند» خلق شد. ابتدا این گونه جدید مشكل جدی و مهمی برای سایر گونهها محسوب نمیشد، اما به دلیل هوش بالا و خلاقیت مثالزدنی رفتهرفته از ابزار برای شكار استفاده كرد و سپس از اهلیكردن برخی پستانداران و پرندگان سود برد و از همه مهمتر اهلیكردن گیاهان بود.
انسان با این فعالیتها كه تا آن زمان برای جهان غریبه بود شروع به تاختن
كرد. زمینها را زیر كشت برد، علفخواران بزرگ را شكار كرد و برای
گوشتخواران بزرگ احترام ویژهای قائل بود. بعد از انقلاب كشاورزی و انقلاب
صنعتی همه چیز برای حیات وحش دگرگون شد.
آنها زودتر منقرض میشدند و مشكلات بیشتری برای بقا داشتند. امـــروز سرعت
انقراض گونهها بسیار زیاد است به طوری كه بسیار از گونهها قبل از شناخته
شدن منقرض میشوند.
دلایل انقراض به سه دسته كلی عوامل محیطی، عوامل ذاتی و عوامل انسانی تقسیم میشود. در بسیاری موارد انسان عوامل محیطی انقراض را تشدید میكند یا به وجود میآورد.
عوامل محیطی انقراض
اثر تغییر اقلیم در انقراض گونهها بسیار زیاد و علت بروز بسیاری مشكلات دیگر است. به طوركلی، زمانی كه درجه حرارت و اقلیم بسیار سریع تغییر میكند، حفاظت از تنوع زیستی زمین غیرممكن است. اغلب گونهها شرایط آب و هوایی متغیر و فصول طولانی یا شرایط متغیر محیط را نمیتوانند تحمل كنند. در این شرایط بیشتر گونهها از بین میروند و مهمترین مساله گونههای باقیمانده، یافتن غذاست.
زمانی كه محیط گرمتر میشود شرایط برای شیوع بیماریهای همهگیر مناسبتر میشود. گرمتر شدن محیط میتواند باعث شیوع مالاریا یا از بین رفتن اكوسیستمهای مرجانی شود. همچنین میتواند چرخهزیستی حشرات را مختل كند. تغییر اقلیم نتیجه غیرمستقیمی از فعالیتهای انسان است.
تغییر سطح دریا و جریانهای دریایی نتیجه ذوبشدن بیش از حد یخها در قطب و یخچالهای دائم در مناطق مرتفع است. ذوب شدن یخها، عمق، شوری و چگالی آب دریا را تغییر میدهد كه ممكن است حیات دریایی بویژه اكوسیستمهای مرجانی را به خطر اندازد. با افزایش عمق، نور كمتری به بستر دریا میرسد و آب سردتر خواهد شد. این پدیده نتیجه غیرمستقیمی از فعالیتهای انسان است. تابشهای كیهانی و تابشهای خورشیدی از خارج جو زمین ناشی میشود.
فرضیهای وجود دارد كه میگوید قرار گرفتن در معرض تابشهای كیهانی میتواند باعث تضعیف مخزن ژنی در گونهها شود. باران اسیدی میتواند بسیاری از گونههای آبزی را از بین ببرد. این پدیده زمانی رخ میدهد كه جو حاوی مقادیر زیادی دیاكسید گوگرد یا دیاكسید نیتروژن باشد. باران اسیدی اسیدیته خاك و دریاچهها را تغییر میدهد.
این پدیده، در نتیجه فعالیتهای انسانی رخ میدهد. باران اسیدی خطر بزرگی برای گونههای رودخانهای و دریاچهای اطراف كلانشهرهای ایران نظیر تهران و اصفهان است. هر گونه مكانیسمهای دفاعی ویژهای برای مقابله با بیماریها دارد اما گاهی بیماریهای جدید باعث مرگ و میر جمعیتهای یك گونه میشود. اپیدمیها ممكن است منشاء انسانی یا طبیعی داشته باشد.
گونههای غیربومی گونههایی هستند كه به یك قلمروی جدید وارد میشوند و زمانی از آنها به عنوان گونه مهاجم یاد میشود كه آفت شوند و گونههای بومی را به چالش بكشند یا از بین ببرند.
بیشتر اوقات رقابت برای بقا بین دو گونه بومی و غیربومی به نابودی گونه بومی منجر میشود. معمولا گونه غیربومی به وسیله انسان به مناطق جدید منتقل میشود. نظیر بسیاری از گونههای اروپایی كه به استرالیا وارد شدهاند.
عوامل انسانی انقراض
انسان با فعالیتهای خود گرمایش جهانی و آلودگیهای محیطی را تشدید میكند. در بسیاری از مناطق مردم بومی باورهای نادرستی نسبت به حیات وحش دارند كه خود باعث شكار، كشتار، قربانیكردن و شكنجهكردن حیات وحش میشود.
به طور كلی، دو عامل شكار و تخریب زیستگاه در انقراض گونهها نقش مهمی دارد. مهمترین عامل انسانی انقراض گونهها تخریب زیستگاه است.
تخریب زیستگاه با افزایش جمعیت انسان بیشتر میشود. گرم شدن زمین و تغییر اقلیم، آلودگی، برداشت بیرویه گیاهان دارویی، برداشت از معادن و استفاده بیش از ظرفیت مراتع به عنوان چراگاه، همه عوامل تخریب زیستگاه محسوب میشود.
نابودی زیستگاه 86 درصد از پرندگان، 86 درصد از پستانداران و 88 درصد دوزیستان جهان را تهدید میكند. تجزیه زیستگاهها یا تكهتكه شدن توسط جادهها، گسترش شهرها و روستاها مقدمهای برای نابودی كامل آنهاست.
یكی دیگر از عوامل مهم تخریب زیستگاهها نشت نفت در اكوسیستمهای دریایی یا ساحلی است كه به گونههای دریایی بویژه مرجانها آسیب جدی وارد میكند. یكی از بارزترین مثالها در مورد تخریب زیستگاه، احداث جاده روی دریاچه ارومیه و احداث سدهای زیاد در حوضه آبریز آن است.
به طور كلی، شكار میتواند افراد مستعد برای تولیدمثل را از جمعیت یك گونه حذف كند. شكار چه به صورت قانونی و چه غیرقانونی سرعت انقراض را افزایش میدهد اگر تراكم كم یا جمعیت كوچك باشد.
شكار قانونی به خودی خود به معنای معقول بودن آن نیست زیرا ممكن است شكار یك جمعیت كوچك از خرس در یك كشور مجاز باشد كه به سیاست آن كشور مرتبط است.
یكی از مثالهای بارز انقراض مدرن به دلیل شكار و كشتار توسط انسان، انقراض دودو در جزیره موریس (Mauritius) است.
در ایران نیز به دلیل شكار بیرویه بسیاری از پستانداران علفخوار نظیر آهوی ایرانی، جبیر، كل و بز، قوچ و میش و گوشتخوارانی نظیر خرس و پلنگ به صورت محلی منقرض شدهاند.
عوامل ذاتی انقراض
كمیاب بودن گونه، مهاجرت كردن یا نكردن، تخصصی بودن یا نبودن، نوسانات جمعیتی، وضع تغذیه و سازگاریهای تغذیه، طول عمر و توانایی تولیدمثل همه از عوامل ذاتی یا درونی انقراض گونهها محسوب میشود. كمیاب بودن گونه، خطر انقراض را برای آن بیشتر میكند.
گونهای كه تراكم (تعداد در واحد سطح یا حجم) پایین ولی در عوض پراكندگی وسیع دارد زودتر كمیاب و در نهایت زودتر منقرض خواهد شد. گونهای كه میتواند مهاجرت كند، در واقع میتواند از عامل تهدید دور شود دیرتر منقرض میشود. این مساله در مورد پرندگان و پستانداران مهاجر مصداق دارد.
همچنین مهاجرت كردن و وارد شدن به یك جمعیت جدید و تولیدمثل در آن باعث تقویت مخزن ژنی آن جمعیت میشود.
گونههای تخصصی مانند گونههایی كه فقط در یك زیستگاه زندگی میكنند نسبت به گونههایی كه در چند زیستگاه زندگی میكنند بیشتر در خطر انقراض قرار میگیرند. همچنین گونههایی كه نوسانات جمعیتی شدید دارند یا تعداد نوزادان آنها كم است، از گونههایی با جمعیت پایدار یا تعداد نوزادان زیاد زودتر منقرض میشوند.
انقراض و انواع آن
انقراض پدیدهای غیرقابلانكار، طبیعی و قابلتوجه است. این پدیده در صد سال اخیر نظر بسیاری از جانورشناسان، گیاهشناسان و زیستشناسان حفاظت، پژوهشگران، فعالان محیطزیست و كارشناسان حیات وحش را به خود جلب كرده است.
انقراض زمانی رخ میدهد كه آخرین فرد یك گونه میمیرد. انقراض میتواند به
سه صورت محلی، منطقهای یا جهانی اتفاق بیفتد. اگر گونهای در یك ناحیه
كوچك نظیر یك جزیره از بین برود، دچار انقراض محلی شده و اگر در یك ناحیه
وسیعتر نظیر استان یا یك كشور منقرض شده باشد، انقراض در مقیاس منطقهای
رخ داده است. اگر گونهای در تمام محدوده پراكندگی خود از بین برود، آن
گونه دچار انقراض جهانی شده است.
سرعت انقراض گونهها در سالهای اخیر حدود هزار برابر سرعت طبیعی آن است و
این سرعت میتواند نابودگر حیات در بسیاری از مناطق زمین باشد. برای برخی
گروههای موجودات زنده سرعت انقراض تا 11 هزار برابر افزایش داشته است كه
بسیار تكاندهنده است.
نوع دیگری از انقراض، انقراض كاذب است كه پدیدهای نامحسوس و قابل تامل است. انقراض كاذب (Pseudoextinction) معنای متفاوتی دارد و به انقراض در طول تكامل اشاره دارد. به این معنا كه وقتی یك گونه به دو گونه مجزا تكامل مییابد، گونه اولیه یا گونه مادر یا جد آن از بین میرود كه به انقراض كاذب معروف است.
فراوانی نسبی انقراض حقیقی و انقراض كاذب در تاریخ تكاملی هنوز ناشناخته است. همچنین نمیدانیم كدامیك بیشتر رخ دادهاند. انقراض تودهای نوع دیگری از انقراض و نسبتا نادر است.
انقراض تودهای (Massextinction) انقراض همزمان گونههای حیاتوحش است كه میتواند حیات روی زمین را كاهش دهد.
نویسنده :
علی ترك قشقایی
منبع :
جام جم انلاین
سلام به این وبلاگ خوش امدید