محیط زیست و مشکلات ان در جهان

با خشك شدن بخش‌های وسیعی از دریاچه ارومیه، جمعیت آرتمیای این دریاچه به‌طور چشمگیری كاهش یافته است اما با احیای این دریاچه، آرتمیا ارزشمندتر و اقتصادی‌تر از یك چاه نفت است. زیرا نفت روزی به پایان می‌رسد، همانطور كه مسجدسلیمان امروز به یك شهر خاموش تبدیل شده است، اما آرتمیا تا پایان حیات گونه‌های خود زیست می‌كند. به‌طور كلی، دانشمندان متوسط عمر هر گونه را در كره زمین یك میلیون سال برآورد كرده‌اند. توجه به اینكه از تخم آرتمیا در پرورش میگو و از نوزاد آن در پرورش ماهی به‌خصوص ماهی قزل‌آلا‌ و ماهی سفید استفاده می‌‌كنند، می‌تواند سود سرشاری را عاید كشور كند. بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد كه میانگین میزان كل توده زنده (بیومس) و تخم مقاوم آرتمیا در دریاچه ارومیه طی یك سال به ترتیب حدود ۴۰۰ هزار تن به صورت وزن ‌تر و ۳۲۰۰ تن به صورت وزن خشك برآورد شده است. این تولید سالا‌نه، بر اساس محاسبات انجام‌شده، حداقل نزدیك به ۱۰ میلیارد دلا‌ر ارزش دارد. حال اگر با در نظر گرفتن ملا‌حظات اكولوژیك برای بقای گونه، فقط یك درصد آرتمیای بالغ و جوان به صورت زنده یا ۱۰ درصد آن به صورت منجمد و یا ۱۰ درصد تخم تولیدشده مورد بهره‌برداری قرار گیرد، حداقل رقمی نزدیك به ۱۰۰ میلیون دلا‌ر در سال برای كشور ارزآوری دارد. از طرفی با این تولید، ضمن تامین تمامی نیازهای طرح‌های بزرگ پرورش میگو و ماهی در حال انجام یا پیش‌بینی‌شده از سوی شیلا‌ت ایران و سایر سازمان‌ها و موسسات خصوصی، ایران به عنوان دومین تولیدكننده و صادركننده آرتمیا به جهان معرفی خواهد شد.

● شناسایی آرتمیا

آرتمیا، سخت‌پوستی آبزی، كوچك و از رده آبشش‌پایان است كه به راحتی با چشم غیرمسلح دیده می‌شود. آرتمیا نام‌های فارسی دیگری همچون <گوشواره آبی>، <خرچنگ لب شور> و <میگوی آب شور> نیز دارد. آرتمیا نخستین بار در لیمینگتون (انگلستان) در سال ۱۷۵۵ توسط شلوسر (‌) Schlosser شناسایی شد و بعد از آن تاریخ از بسیاری مكان‌ها گزارش شد.

اولین گزارش كتبی مربوط به وجود آرتمیا در دریاچه ارومیه توسط شخصی به نام <گانتر( >‌) Gunther در سال ۱۸۹۹ میلا‌دی یعنی بیش از یكصد سال پیش ارائه شده است و پژوهشگران آن را آرتمیا سالینا (‌) Artemia salina نامیدند. اما در سال ۱۳۶۸ هجری شمسی در پی بررسی‌های دكتر آذری تاكامی مشخص شد كه آرتمیای موجود در دریاچه ارومیه گونه‌ای متفاوت و بومزاد (‌) Endemic دریاچه ارومیه است. گونه بومزاد گونه‌ای است كه فقط در یك محل یافت می‌شود و در نقاط دیگر كره زمین دیده نمی‌شود. از این رو آن را آرتمیای دریاچه ارومیه (‌) Artemia urmiana نامیدند.

● ارزش غذایی و اقتصادی آرتمیا

آرتمیا اورمیانا یكی از هفت گونه آرتمیای شناخته‌شده در جهان است و در حالت طبیعی ۵۲ درصد پروتئین و ۴ درصد چربی دارد كه می‌توان میزان چربی آن را در پرورش مصنوعی و غذادهی دستی به میزان ۱۴ درصد افزایش داد. همچنین می‌توان از آن پس از انجام اعمال غنی‌سازی به عنوان حامل در انتقال انواع مواد غذایی، ویتامین‌ها و آنتی‌بیوتیك‌ها در تغذیه انواع آبزیان استفاده كرد. در كشورهایی كه بازار آرتمیای جهان در اختیار آنها است به ازای هر ۱۰۰ هكتار زمین برای پرورش آرتمیا در مزارع پرورش، حداقل ۵۰ نفر كارگر ساده و ۱۰ نفر كارگر آموزش‌دیده به كار برده می‌شوند. با توجه به سودآوری كلا‌ن، ارزآوری این بخش از آبزی‌پروری كمك به رشد اقتصاد بدون اتكا به نفت است و حل معضل بیكاری اهمیت مطالعات انجام‌شده در این زمینه را گوشزد می‌كند.

● پراكندگی آرتمیا در ایران و جهان

ابتدا تمام جمعیت‌های موجود آرتمیا در جهان را از نوع آرتمیا سالینا می‌نامیدند اما بعدها گونه‌های مختلف آنها را تشخیص دادند. مطالعات ژنتیك در قرن گذشته نشان می‌دهد كه آرتمیا (‌) Artemia به دو صورت بكرزایی (‌) Parthenogenesis و جنسی (‌) Zygogenesis تولیدمثل می‌كند. همچنین مطالعات نشان می‌دهد كه آرتمیا در دریاچه ارومیه به هر دو صورت تولید مثل می‌كند.

آرتمیا گسترش جهانی دارد و زیستگاه آن آب‌های شور و بسیار شور آبگیرهای نمكی مناطق ساحلی و دریاچه‌های شور و قلیایی است. تاكنون در بیش از ۵۰۰ نقطه جغرافیایی در جهان وجود انواع آرتمیا گزارش شده و در بسیاری نقاط دیگر نیز رهاسازی شده است. نكته قابل توجه درباره آرتمیا این است كه میزان شوری آب زیستگاه آن بر اندازه و وزن و به‌طور كلی بر ریخت‌شناسی آن موثر است.

آرتمیا از نقاط مختلفی از ایران گزارش شده است و به جز دریاچه ارومیه از مكان‌های دیگر مانند تالا‌ب‌های جنوبی دریاچه ارومیه، دریاچه شورابیل در شهر اردبیل كه در حال حاضر منقرض شده، دریاچه پریشان در استان فارس، تالا‌ب جازموریان در استان كرمان، تالا‌ب گاوخونی در اصفهان، آبگیر اینچه در گلستان، دریاچه حوض‌سلطان در قم، تالا‌ب میقان در مركزی، دریاچه شور (نوق) در شمال شرقی انار در استان كرمان، دریاچه‌های مهارلو، طشك و بختگان در فارس، دریاچه آران و بیدگل در قم، رودخانه كال شور در سمنان، كال شور در لرستان، كال شور كرج و نیز دریاچه ورمال (هامون صابوری) در غرب زابل گزارش شده است. تاكنون سه گونه آرتمیا در ایران شناسایی شده است. آرتمیای دریاچه ارومیه فقط از همین دریاچه گزارش شده است. آرتمیای بكرزا (‌) Artemia parthenogenetica تقریبا در تمام دریاچه‌های شور به جز ارومیه و نوق گزارش شده است. آرتمیا فرانسیسكانا (‌) Artemia feranciscana نیز یك گونه غیربومی و مهاجم است كه فقط از دریاچه مهارلو و دریاچه نوق گزارش شده است. آرتمیا، از نظر ریخت‌شناسی بسیار زیبا و ظریف است و می‌تواند الهام‌بخش ساخت تندیس‌های كوچك، گردن‌بندهای ظریف و انواع انگشتر برای دختران و بانوان ایرانی باشد. رنگ آرتمیای دریاچه ارومیه نارنجی متمایل به قرمز است و با توجه به نوع تغذیه و شرایط محیطی ممكن است به رنگ نارنجی متمایل به سبز هم دیده شود. طول عمر این گونه بین ۵۰ تا ۶۰ روز است.

● گونه‌های غیربومی؛ مهم‌ترین تهدید بعد از خشكسالی

یكی از عوامل مهم تهدیدكننده تنوع زیستی، ورود و تكثیر گونه‌های غیربومی است. ورود گونه‌های غیربومی به دو دلیل تنوع زیستی را به خطر می‌اندازد؛ اولا‌ اینكه ورود هر گونه غیربومی به اكوسیستم درواقع گامی در جهت همگن‌سازی تنوع موجودات كره زمین است. این مساله از دست رفتن تنوع و گوناگونی حیات را در اكوسیستم‌های مستقل به دنبال دارد. با افزایش ارتباطات در جهان امروز، جریان ورود گونه‌های بیگانه به سرعت افزایش یافته است. اگر همچنان اقدامی نكنیم، یورش این گونه‌های مهاجم باعث طرد گونه‌های بومی شده كه خسارات اقتصادی و اكولوژیكی جبران‌ناپذیری بر جای خواهد گذاشت. ثانیا زمانی كه یك گونه غیربومی می‌تواند در یك اكوسیستم جدید به حیات خود ادامه دهد، می‌توان انتظار داشت كه به تدریج ماهیت تهاجمی پیدا كرده و با حذف گونه‌های بومی به گونه غالب تبدیل شود.