محیط زیست و مشکلات ان در جهان

کنوانسیون بین المللی کنترل و مدیریت آب توازن کشتی ها

شکل دیگری از آلودگی دریا که به سادگی نمی توان آنرا در ردیف انواع دیگر آلودگیها طبقه بندی نمود، تغییر در ساختار ژنی اکوسیستمهای آبی از طریق انتقال عمدی یا غیر عمدی گونه های غیر بومی موجودات زنده به اکوسیستمهای دریایی می باشد. این امر موجب گشته است تا بسیاری از گونه های آبزی به مناطق خارج از زیستگاه اصلی خود انتشار یابند و تهدید جدی برای گونه های بومی محسوب گردند. آب توازن کشتیها به طور گسترده عامل انتقال غیرعمدی ارگانیسمهای زنده در بین اکوسیستم های دریایی محسوب می شود. ورود گونه های تازه وارد به اکوسیستم های جدید در درجه اول ساختار شبکه غذایی محیط را به طور گسترده ای تغییر داده و موجب کاهش تنوع زیستی دریا می گردد. نتیجه نهایی چنین وضعیتی ایجاد تغییرات اساسی در ذخایر ژنی دریا خواهد بود. از سوی دیگر این پدیده تهدید جدی برای مناطق آبزی پروری ساحلی که در نزدیکی مسیرهای کشتیرانی قرار داشته باشند، محسوب می شود و این مناطق در معرض بالاترین شانس دریافت بیماری از طریق پاتوژنهای منتقل شده بوسیله آب توازن کشتیها قرار دارند. در مناطقی نیز مشاهده شده است انتقال عامل برخی بیماریهای انسانی و شیوع گسترده آنها در بین مردم ساکن در نواحی ساحلی از طریق جابجایی پاتوژنها توسط آب توازن صورت پذیرفته است.

امروزه مساله انتقال گونه های مضر آبزی غیر بومی ناشی از تخلیه آب توازن کشتیها به دریا،  به شکل یک معضل جهانی نمود یافته است، به نحوی که حل این مشکل از برنامه های ملی فراتر رفته و نیازمند همکاریها و عملکرد یکنواخت جهانی و منطقه ای گردیده است. برآوردها حاکی از این است که با توجه به وضعیت ناوگان کشتیهای جهان همه ساله در حدود ١٠ میلیارد تن آب توازن توسط کشتیها جابجا می شود و تخمین زده شده است که حداقل روزانه ٣ تا٤ هزار گونه از موجودات زنده به این وسیله از محلی به محل دیگر انتقال می یابند.

افزایش ظرفیت، تعداد و سرعت کشتی های اقیانوس پیما باعث گردیده است تا مقدار آب توازن جابجا شده در مخازن کشتی و متعاقبا" تعداد و تنوع گونه های دریایی و پاتوژنهای جابجا شده در آن نیز افزایش یابند. از سوی دیگر توسعه دانش فنی بشر در زمینه ساخت کشتی و موتورهای دریایی باعث افزایش سرعت کشتی و کاهش طول سفرهای دریایی گردید. این امر به نوبه خود تاثیر قابل توجهی بر احتمال بقاء گونه های آبزی در هنگام سفر در مخازن توازن کشتی از نقطه ای به نقطه دیگر گردید. مشاهده متعدد گونه های دریایی در خارج از زیستگاه اصلی آنها باعث افزایش حساسیت دانشمندان و توجه بیشتر مجامع بین المللی در ابتدای دهه ١٩٨٠ گردید. این امر باعث آغاز یک اقدام جدید جهانی برای وضع قوانین و مقررات لازم به منظور کاهش و کنترل جابجایی گونه های دریایی گردید.

کنوانسیون حقوق دریاها در سال ١٩٨٢ از دولتهای عضو خواسته است تا کلیه اقدامات لازم به منظور جلوگیری و کاهش آلودگی دریایی ناشی از بکارگیری دانش فنی در حوزه حاکمیت و صلاحیت یا کنترل خود یا معرفی عمدی یا غیر عمدی گونه های غیر بومی یا جدید به هر یک از اجزاء خاص محیط زیست دریایی که بتوانند باعث ایجاد تغییر معنی دار و مضر در محیط گردند را بعمل آورند.

با شدت گرفتن پیامدهای ناشی از معرفی گونه های دریایی به اکوسیستم های جدید و در جریان برگزاری کنفرانس بین المللی محیط زیست و توسعه (ریو) در همان سال، سازمان بین المللی دریانوردی مسئول بررسی و تصویب مقررات لازم در خصوص تخلیه آب به دریا به منظور جلوگیری از انتشار گونه های غیر بومی گردید. در سال ١٩٩٢ کنوانسیون تنوع زیستی (CBD) با هدف حفظ تنوع زیستی، استفاده پایدار از گونه ها و سهیم شدن عادلانه و برابر در مزایای حاصل از کاربرد منابع ژنتیکی از دولتهای عضو می خواهد تا به نحو مقتضی از ورود گونه های غیر بومی که اکوسیستمها و زیستگاه های گونه های دیگر را به خطر می اندازند، جلوگیری نموده و آنها را تحت کنترل درآورده و یا نابود سازند.

پیش از این در سال ١٩٩١ سازمان بین المللی دریانوردی، کار تدوین و تصویب دستورالعملهای داوطلبانه تحت عنوان "دستورالعملهای جلوگیری از معرفی گونه های ناخواسته دریایی و پاتوژنها از طریق تخلیه آب توازن و رسوبات کشتی ها" را به اتمام رسانده بود. بلافاصله پس از صدور اعلامیه کنفرانس ریو در سال ١٩٩٣ و متعاقبا" ١٩٩٧ ضمن اصلاح دستورالعملهای مذکور اقدامات لازم برای تهیه و تصویب سند حقوقی لازم الاجرای بین المللی در قالب "کنوانسیون بین المللی برای کنترل و مدیریت آب توازن و رسوبات کشتی" با سرعت بیشتری دنبال گردید. پس از برگزاری جلسات متعدد و بحث و کارشناسی طولانی سند مذکور در ١٣ فوریه سال ٢٠٠٤ میلادی پس از برگزاری کنفرانس دیپلماتیک به تصویب دولتهای عضو سازمان بین المللی دریانوردی رسید.

کنوانسیون از کشورهای عضو می خواهد تا کشتیهای مشمول کنوانسیون و کشتی هایی که محق برافراشتن پرچم آنها می باشند را موظف به تطبیق با مفاد و الزامات درج شده در آن بنمایند. همچنین هر دولت عضو باید با توجه به شرایط خاص و توانایی های خود، سیاست، استراتژی یا برنامه های ملی برای مدیریت آب توازن در بنادر و آبهای تحت حاکمیت و صلاحیت خود را به منظور دستیابی به اهداف کنوانسیون تهیه و اجرا نماید. تا جولای سال ٢٠٠٥ میلادی، ٨ کشور به عضویت کنوانسیون بین المللی کنترل و مدیریت آب توازن وارد گردیده اند. کنوانسیون مذکور ١٢ ماه پس از عضویت ٣٠ کشور که دارای ٣٥% ظرفیت کشتیرانی تجاری باشند، لازم الاجرا خواهد گردید.

ب- پروژه کنترل و مدیریت آب توازن کشتی ها

در سالهای اخیر از سوی مجامع بین المللی، اقداماتی در خصوص بررسی بیشتر و گسترده تر مشکل به منظور ارائه راه حلهای مناسب صورت پذیرفته است، از جمله در پاسخ به درخواست کنفرانس بین المللی محیط زیست و توسعه (نشست ریو UNCED 1992) سازمان بین المللی دریانوردی(IMO)  مسئول بررسی و تصویب مقررات لازم در خصوص تخلیه آب توازن به دریا به منظور جلوگیری از انتشار گونه های غیربومی گردید. همچنین این سازمان(IMO) ،  پروژه ای را با عنوان "رفع موانع و اجرای کنترل موثر بر آب توازن و اقدامات مدیریتی در کشورهای در حال توسعه" تهیه و آنرا به منظور دریافت پشتیبانی مالی و فنی مورد نیاز از طریقUNDP به GEF ارائه نموده است. هدف این پروژه در گام اول شناسایی مناطق نمونه در سطح جهان و رفع موانع اجرایی در این خصوص می باشد. از جمله اقدامات انجام شده در چهارچوب این پروژه میتوان به آموزش، انتشار اطلاعات، ظرفیت سازی، کمکهای فنی و پروژه های تشریحی اشاره نمود.

برنامه جهانی مدیریت آب توازن در شش کشور دنیا هم اکنون در حال اجرا است. هر یک از این کشورها نماینده  یکی از 6 منطقه در حال توسعه در دنیا هستند که عبارتند از:

 آب توازن چیست؟

آب توازن آبی است با مواد معلق موجود در آن که به منظور کنترل اختلاف آبخور سینه و پاشنه و پهلو(trim و list )، آبخور، ثبات، و فشارهای وارده بریک کشتی برداشت میشود. آب توازن توسط مجرای آبگیری( (sea chest که در کناره و ته کشتی قرار دارد به کمک پمپهای بالاست برداشت می شود. این مجرا داری سطوح رنده مانندی است که از ورود اشیای بزرگ به داخل مخازن آب توازن در کشتی جلوگیری میکند. کشتیها برای حرکت در آب برای جا به جایی کالاهایی از قبیل نفت، مواد معدنی، کانتینرهاو غیره طراحی و ساخته شده اند. بر همین اساس کشتی چه بدون بار باشد و چه اینکه قسمتی از بارش را در یک بندر تخلیه کرده و راهی بندر بعدی باشد، آب توازن را باید به منظور عملکرد موثر و بی خطر کشتی برداشت کند.

راههای تهاجم گونه های دریایی:

روش انتشار در محل: قایق، حرکت خود گونه، ستونهای آب

راه های تهاجم به محلهای جدید: آبزی پروری، تجارت اکواریوم، تجارت غذاهای زنده، آب توازن کشتیها، از راه چسبیدن به بدنه کشتیها و قایق ها

ممکن است هزاران گونه دریا توسط آب توازن کشتیها جا به جا شوند. اصولا هر چیزی که به قدری کوچک باشدکه بتوانداز پمپ برداشت آب توازن عبور کند قابلیت جابه جایی را دارد. این گونه ها شامل باکتریها  میکروبها،  کیستها، تخمها،  و لارو موجودات مختلف میشوند. البته به دلیل شرایط نامناسب و نبود غذا و نور کافی، همه این موجودات    نمی توانند در مخازن آب توازن دوام آورند. موجوداتی زنده می مانند که پتانسیل استقرار از یک محیط به محیط دیگر را داشته و باید چهار مرحله را پشت سر گذارند که عبارتند از:

·           برداشت آب توازن

·            تردد کشتی

·            تخلیه آب توازن

·           استقرار در یک محیط جدید

ج - برنامه ها و اقدامات ملی

با توجه به حساسیت اکوسیستمهای دریایی کشور سازمان بنادر و کشتیرانی از سال ١٣٧٨ تا ١٣٨٣، تدوین و اجرای پروژه ای تحت عنوان "رفع موانع و اجرای کنترل موثر بر آب توازن و اقدامات مدیریتی در کشورهای در حال توسعه" در کشور را با همکاری سازمانهای بین المللی و ملی از جمله IMO, UNDP, GEF  را به انجام رساند. در چهارچوب اجرای پروژه جهانی کنترل و مدیریت آب توازن در ایران، علاوه بر همکاری نزدیک و گسترده با سازمانهای بین المللی اقدامات و برنامه های ذیل نیز توسط سازمان بنادر و کشتیرانی به اجرا درآمده است:

·    تدوین طرح اقدام ملی برای جمهوری اسلامی ایران

·     تشکیل کمیته ملی متشکل از نمایندگان سازمانهای ذیربط

·     برگزاری دوره آموزشی کنترل و مدیریت آب توازن کشتیها با حضور کارشناسان بنادر و ارگانهای ذیربط و بازدید از بندر شهید رجایی

·     برگزاری همایش های منطقه ای کنترل و مدیریت آب توازن کشتیها با حضور کشورهای عضو حوزه دریای راپمی

·     انجام ارزیابی خطر ورود گونه های مهاجم دریایی

·     تهیه و تدوین پیش نویس طرح کار منطقه ای

·     انجام مطالعات زیستی در خلیج فارس

·     انجام اقدامات لازم جهت توسعه منطقه ای پروژه

·     همکاری در تهیه فیلم مستند شانه دار مهاجم دریای خزر

·     حضور فعال در کمیته ملی مبارزه با شانه دار خزر

منبع :

http://bikport.pmo.ir