محیط زیست و مشکلات ان در جهان

انواع زباله هاي بيمارستاني و روشهاي مختلف دفع آنها

چكيده
زايدات مراكز درماني و بهداشتي ، كه بيشتر در بيمارستانها ،آزمايشگاهها و درمانگاهها توليد مي شوند، به علت
آلوده بودن و همچنين زيانهاي ناشي از عدم مديريت بهداشتي ، باعث ازدياد و اشاعه انواع بيماريهاي خطرناك و مسري
شده و تهديدي جدي براي سلامت انسان و محيط زيست م يباشد .
در اين تحقيق روش هاي مختلف دفع اين زايدات بيمارستاني در ايران و همچنين در كشورهاي جامعه اروپا مشخص
مي شود كه براي اين كار ابتدا مواد زايد جامد بيمارستاني ، تعريف شده و تركيب آنها مشخص م يشود و روش هاي
تصفيه ، گندزدائي و دفع بهداشتي اين مواد توضيح داده مي شود . امروزه براي دفع نهايي مواد زائد بهداشتي فقط از دو
روش زباله سوزي و دفن بهداشتي استفاده مي شود . اين دو روش سالهاست كه مورد استفاده قرار گرفته است .
تكنيكهاي تصفيه مقدماتي به دليل مشكلات زيست محيطي زباله سوزي و دفن در زمين اخيراً به بازار عرضه شده اند.
در پايان نيز به بعضي از موارد مديريتي دفع اين زايدات بهداشتي اشاره شده است .
كلمات كليدي
دفن بهداشتي ، دستگاه زباله سوز ، مواد زايد عفوني ، بازيافت
مقدمه
يكي از منابع توليد مواد زايدشهري بيمارستانها ،درمانگاهها ، مطب پزشكان ، كلينيكها، مراكز تحقيقاتي پزشكي ،
داروخانه ها وخانه سالمندان است . مواد زايد توليد شده در اين مكانها را مواد زايد جامد بهداشتي  درماني گويند .
بيمارستانها و مراكز درماني مهمترين مراكز توليد زباله هاي بيمارستاني هستند به همين جهت روي زباله هاي
بيمارستاني تاكيد بيشتري م يشود .
مديريت مواد زائد بهداشتي درماني شامل توليد ،ذخيره و محل جمع آوري ، حمل ونقل ،پردازش و دفع، مي باشد
. جلوگيري از توليد مواد زائد و مراقبتهاي بعد از دفع و تصفيه مقدماتي ، از ويژگيهاي مديريت مواد زائد بهداشتي درماني
است كه به دليل مخاطره آميز بودن اين مواد ، در اين سيستم هاي مديريتي مورد تاكيد قرار گرفته است [ عمراني ،
[ قاسمعلي ، 1369
موارد مهم مديريتي در اين سيستم ها عبارتند از:
-1 جلوگيري از توليد مواد و كاهش در مبدأ
-2 جدا سازي مواد در مبدأ وجلوگيري از عفوني و مخاطره آميز شدن تمامي زائدات
-3 تصفيه مقدماتي مواد مخاطره آميز به منظور كاهش ويا حذف پتانسيل خطر زايي
-4 ذخيره
-5 بسته بندي و الصاق بر چسب بر روي بسته ها
-6 نگهداري و نظافت
-7 جابجايي
-8 حمل و نقل
-9 در صورت امكان بازيافت و يا استفاده مجدد و ساير اعمال مربوطه
-10 دفع
-11 كدهاي موجود مثل ضوابط و دستور العملها
امروزه براي دفع نهايي مواد بهداشتي درماني فقط از دو روش زباله سوزي و دفن بهداشتي استفاده مي شود اين
دو روش سالهاست كه مورد استفاده قرار گرفته است . تكنيكهاي تصفيه مقدماتي به دليل مشكلات زيست محيطي زباله
[ سوزي و دفن در زمين اخيراًبه بازار عرضه شده اند [ عبدلي ، محمدعلي ، 1372
1. تعريف مواد زايد جامد بيمارستاني
دربيمارستانها، طيف وسيعي از زباله، توليد مي شود . زباله هاي حاصل از قسمتهاي اداري و زباله هاي آشپزخانه از
نوع مواد زايد خانگي است . در حالي كه زباله هاي ناشي از اطاق عمل ، كاملاً عفوني بوده و جزء مواد زايد خطرناك به
حساب مي آيند . در تمامي بيمارستانها زباله هاي خانگي توليد مي شود . اجزايي مانند كاغذ ، مقوا ، كارتن ،مواد
پلاستيكي، پسماندهاي آشپزخانه ،قوطيهاي كمپوت و كنسرو ،ميوه و گل در زباله بيمارستان ها وجود دارد . اين مواد در
صورتي كه با مواد خطرناك و عفوني مخلوط نشود ، بي خطره بوده و مي توان آنها را همانند مواد زايد خانگي ، جمع
گويند . « مواد زايد مشابه مواد زايد خانگي » آوري و حمل و دفع نمود ، به اين مواد
علاوه بر مواد فوق ، مواد زايد خطرناك هم در بيمارستان ها ، توليد مي شود . نوع اين مواد به نوع فعاليت بيمارستان
بستگي دارد مثلاً زباله توليدي در بيمارستان عمومي با بخشهاي مختلف با زباله توليدي در بيمارستان هاي رواني و يا
« مواد زايد ويژه بيمارستاني » ، بيمارستان زنان و زايمان فرق خواهد داشت . به اين نوع مواد زايد توليدي خطرناك
گويند . هنوز در دنيا الگوي ثابتي جهت تقسيم بندي مواد زايد بيمارستاني وجود ندارد .
2. تركيب مواد زايد جامد بيمارستاني
در كشورهاي مختلف طبقه بندي هاي متفاوتي نسبت به مواد زايد جامد بيمارستاني به عمل آمده است . اين
تقسيم بنديها بر اساس يكي از سه روش زير است :
-1 تقسيم بندي بر اساس روش دفع
-2 تقسيم بندي بر اساس درجه احتمال خطر
-3 تقسيم بندي بر اساس منبع توليد .
مثلاً درفرانسه بر اساس منبع توليد ،مواد زايد بيمارستاني بصورت زير تقسيم شده است :
1 مواد زايد ويژه بيمارستاني
2 مواد زايد آشپزخانه و مواد زايد شبيه مواد زايد خانگي
[ 3  ساير مواد زايد [عمراني ، قاسمعلي ، 1369
3. اثرات مواد زايد بيمارستاني
مواد زايد بيمارستاني بر اساس احتمال خطري كه ايجاد م يكنند به صورت زير طبقه بندي م يگردد :
الف) مواد زايد شبيه مواد خانگي
ب ) مواد زايد ويژه بيمارستاني كه به دو گروه زير تقسيم بندي م يگردد :
1 مواد زايد از نوع مواد خانگي
2 مواد زايد مسئله ساز (مخاطره آميز )
تنها مواد زايد مخصوص بيمارستاني هستند كه احتمال خطرزايي آنان بيش از مواد زايد معمولي مي باشد . به همين
جهت تعيين مواد در بيمارستان در مقايسه با مواد زايد خانگي و يا مواد زايد مخصوص بيمارستاني ،بسيار مهم است ،
براي مثال ،در آمريكا فرض بر اين است آه ٢ تا ٤ درصد از مواد زايد بيمارستاني ،مسئله ساز هستند . در آلمان
[ اين رقم بين ٥ تا ٥٠ درصد از وزن آل مواد زايد بيمارستاني مي باشد .[ عبدلي ، محمدعلی ، ١٣٧٢
4. وضعيت كنوني دفع زباله هاي بيمارستاني شهر تهران
مواد زايد و جامد بيمارستاني تهران توسط وانت نيسان و تعدادي كشنده غلطان كه با علامت و رنگ مخصوص
مراكز درماني متمايز شده اند جمع آوري وحمل مي شود . توسط سازمان بازيافت و تبديل مواد تهران تناژ روزانه
بيمارستانها در مراكز زباله قبل از دفن بهداشتي توزين و به تفكيك مناطق محاسبه و معين م يگردد .
بيمارستانها موظف شده اند كه حتماً از يك كيسه زباله براي نگهداري موقت زباله استفاده نمايند در غير اين
صورت از تحويل و حمل زباله ها توسط عوامل شهرداريها (خدمات موتوري تهران ) خودداري م يشود . تا حد نسبتاً
خوبي ،جايگاههاي موقت زباله در بيمارستانهاي تهران بهداشتي شده و جداي سازي و بازيافت* آن كمتر صورت مي گيرد.
زباله ها مستقيماً از بيمارستان به مركز دفن (كهريزك) منتقل مي شود . بايد اذعان نمود كه بسياري از مواد
بهداشتي و ايمني در بيمارستانها از توليد تا دفع آن در بيمارستانها و همچنين جمع آوري و دفن آن توسط شهرداريها
دچار نواقص و نارسائي متعددي مي باشد .
اكثريت بيمارستانهاي تهران ، زبال ههاي مخاطره آميز خود را درون مخازن فايبر گلاس 1 با ابعاد مختلف نگهداري
مي نمايند . بافت وضعيت ساختماني و امكانات تجهيزات موجود و تعداد نيروي انساني خدماتي هر بيمارستان نقش مهم و
تعيين كنندهاي در رابطه با سيستم جمع آوري زباله دارد .
متأسفانه تعدادي از بيمارستانها ، توسط دست به جمع آوري زباله پرداختند كه اين عمل داراي عوامل خطرناك
بوده ، بخصوص زباله هايي كه حاوي سر سوزن آلوده و ديگر اجسام نوك تيز بوده و كارگر خدماتي از وجود آن اطلاع
چنداني نداشته و منجر به حوادث بيشماري در بيمارستانها مي شود . به نظر مي رسد هر چه تعداد جابجائي و انتقال
زباله هاي مخاطره آميز در بيمارستانها كمتر صورت گيرد خطرات ناشي از آنها كمتر خواهد بود. از طرفي با استفاده از
زباله دانهاي مناسب و لزوم جداسازي زبال هها ، بخش ها ، بصورتي كه حتما اين زبال هها داراي درب و كيسه و از نوع
مرغوب بوده و علامت مخاطره آميز بودن آن بر روي كيسه زباله دان قيد شود و همچنين رنگ كيسه ها با هم متفاوت
باشند ضروري مي باشد . اين امر باعث مي شود كه حساسيت آلوده كنندگي و خطرات ناشي از تماس با زباله هاي
مخاطره آميز ، براي پرسنل درگير با آن آشكار شود و مضافاً اينكه اغلب كارگران خدماتي فاقد دستكش و وسايل
ايمني در بيمارستانها مي باشند .
نگهداري نا مناسب و غير بهداشتي زباله در جايگاه ها كه اغلب در بيمارستانهاي مورد بازديد بصورت اتاقك
مي باشد باعث حضور و افزايش حشرات و جوندگان و ناقلين ديگر شده و همچنين شرايط نامناسب جغرافيايي (محل)
بعضي از اين جايگ اهها (بصورت متروكه ) و استفاده نامناسب از سموم و گندزداي يها ، كمك فراواني در ازدياد اين
موجودات مي نمايد . همانطوري كه قبلاً گفته شد تعداد زيادي از بيمارستانهاي تهران داراي مخازن نگهداري زبال ه كه
توسط شهرداري تجهيز شده م يباشند . اين مخازن بيشتر ، مخازن غلطان 6 متر مكعبي بوده و محل مناسبي براي
نگهداري بهداشتي زباله م يباشد . اين مخازن داراي دريچه هاي مخصوصي براي ريختن زباله درون مخازن مي باشد .
دريچه ها بصورت عمودي و افقي باز و بسته مي شوند . يك دستگاه كشنده غلطان قادر خواهد بود زباله چندين بيمارستان
[ را براحتي و ظرف مدت كوتاهي جمع آوري و حمل بهداشتي نمايد .[ عبدلي ، محمد علي ، 1372
در خصوص سوزاندن زباله هاي بيمارستاني در تهران ، در حال حاضر تعداد محدودي از بيمارستانها داراي
دستگاههاي زباله سوز فعال ونيمه فعال م يباشند و اكثريت دستگاههاي زباله سوز فعلي بيمارستاني تهران نواقص
بيشماري دارا مي باشند كه شامل :
1 اشكال در سيستم فيلترهاي آنها
2 مدت زمان محدود كار كوره زباله سوزها
3 عدم وجود امكانات و تجهيزات و لوازم يدكي دستگاه زباله سوزها
4 وضعيت نامناسب دود كش كوره زباله سوزها
5 سيستم خشك سوز بعضي از زباله سوزها
6 عدم توجه به روش و شيوه دفع مناسب خاكستر بدست آمده از احتراق زبال هها
يكي ديگر از مشكلات سوزاندن زباله ، عدم وجود افراد آموزش ديده و متخصص در بيمارستانها و همچنين
نداشتن آيين نامه و اساس استاندارد خاص براي مجوز دستگاههاي زباله سوز م يباشد .
جمع آوري ، حمل و نقل و نهايتاً دفع زائدات توليدي با توجه به وسعت شهر تهران (حدود 650 كيلومتر مربع)
جمعيت آن (بالغ بر 10 ميليون نفر) در حال حاضر در بعد خدمات شهري به صورت يكي از معضلات شهري مطرح بوده
1 1. Fiber - glass
و نيازمند تشكيلات سازماندهي خاص جهت فائق شدن به اين مشكل در شكلي كاملاً اقتصادي ، اجتماعي و نهايتاً زيست
محيطي مي باشد .
ميزان زباله توليدي تهران همراه با رود افزايش جمعيت و توسعه خدمات شهري هر ساله ازدياد قابل ملاحظ ه اي
را نشان مي دهد . حجم و وزن زباله در محلات و مناطق مختلف تهران و نيز در روزهاي هفته و ماههاي سال متفاوت
[ مي باشد. [ منوري ، مسعود ، 1372
5 . طبقه بندي مواد زايد بيمارستاني
طبقه بندي و جدا سازي زباله هاي بيمارستاني به دلايل زير الزامي است:
 از بعد بهداشتي و زيست محيطي براي تأمين سلامت شاغلين ،بيماران ،همراهان ،ملاقات كنندگان ،عدم تداخل مواد
،كنترل بهينه جمع آوري ،دفع وتصفيه .
 از بعد اقتصادي و تكنيكي شامل در آمدهاي حاصل از فروش موادي كه مي توانند باز يافت شوند ، صرفه جويي در حمل
ونقل و مواد ضد عفوني كننده ، انضباط شغلي ، سهولت بارگيري و دفع .
متدوال بوده است در هشت گروه به WHO عمده ترين طبقه بندي مواد زايد بيمارستاني كه تا به حال بر اساس نظريه 2
[ شرح زير خلاصه م يشود [عمراني ، قاسمعلي ، 1359
1. مواد زايد معمولي .5
اين زايدات شبيه زبال ههاي خانگي بوده و بيشتر مربوط به قسمتهاي اداري بيمارستان هستند . از نظر حمل ونقل
، مشكل خاصي ندارند و جزء مواد زايد خطرناك محسوب نم يشوند .
2. مواد زايد پاتولوژيك 3 .5
اين زايدات شامل باف تها و قسمتهاي اعضاء مختلف بدن مي باشند كه در عمل نمونه برداري يا كالبد شكافي و
جراحي ايجاد مي گردند . اين زايدات بطور بالقوه اي امكان ايجاد بيماري داشته و عامل بيماريزا در آنها بسيار زياد است .
3. مواد زايد راديو اكتيو 4 .5
اين زايدات شامل زايدات جامد ، مايع و گازي آلوده به مواد راديو اكتيو هستند .
كاربرد مواد راديو اكتيو در عكسبرداريها و پرتودرمانيها معمول است .
[ جدول 2 : تعداد از راديو اكتيوهاي مورد استفاده در بيمارستانها و مراكز بهداشتي درماني [فتحي، شهروز ، 1379
نام ماده راديو اكتيو نوع پرتو نيمه عمر كاربرد
3 ذره بتا 123 سال تحقيقات H
14 ذره بتا 5730 سال تحقيقات C
14 سال درمان / 32 ذره بتا 3 P
27 روز در محيط آزمايشگاه / 51 اشعه گاما 8 Cr
57 ذره بتا 270 روز در محيط آزمايشگاه Co
45 روز در محيط آزمايشگاه / 59 ذره بتا 6 Fe
2 1.World Health Organization
3 2. Pathological Wastes
4 3. Radio active wastes
4. مواد زايد شيميايي .5
اين زايدات شامل اَشكال مختلفي از مواد زايد شيميايي بوده كه بطور مثال از آزمايشگاه ها و فعالي تهايي نظير
نظافت و ضد عفوني حاصل م يشوند . اين زايدات ممكن است خطرناك باشند . طبق موازين بين المللي ، خصوصيات
سمي بودن ،خورندگي ، قابل اشتعال بودن واكنش دهندگي ، سرطانزايي باعث طبقه بندي مواد زايد شيميايي در زمره
مواد زايد خطرناك مي گردند . مواد شيميايي غير خطرناك ، موادي هستند كه خصوصيات فوق را نداشته باشند . مثل
قندها ، آمينو اسيدها و بعضي از نمكهاي معدني و آلي .
5. مواد زايد عفوني .5
طبق تعريف مواد زايد عفوني ، زايداتي هستند كه قادرند حداقل يك بيماري عفوني را منتقل سازند بدليل اينكه
روش قابل قبول براي عفوني بودن اين گونه زايدات در دست نيست ، مراكز قانوني اينگونه مواد را بر حسب اينكه از
كجا و با چه محتوياتي توليد مي شوند ، شناسايي و تعريف م يكنند . بر اين اساس حداقل 3 درصد و حداكثر 90 درصد
زايدات بيمارستاني را مواد زايد عفوني تشكيل مي دهند .
مواد زايد عفوني ، حداقل شامل مواد زايد آزمايشگاهي ، نظير محيطهاي كشت WHO و EPA طبق طبقه بندي 5
و مواد زايد بخشهاي جراحي و كالبد شكافي و بخشهاي ايزوله مي باشند كه بيماران عفوني در آن بستري مي گردند . مواد
زايدي كه از بخش هاي همودياليز بيماران بدست مي آيد (مثل فيلترها ولوله ها، حول ههاي يكبار مصرف ، روپوش ها ، پيش
بندها و دستكش ها و...) و نيز مواد زايد حيوانات تلقيح شده در زمره اين گروه زايدات قرار دارند .
[ مواد زايد عفوني در 12 نوع مشخص طبقه بندي شده اند [كريم زادگان ، 1375 Liber man طبق نظريه
Liber man الف) طبقه بندي مواد زايد عفوني طبق نظريه
1  مواد زايد بخشهاي ايزوله :
بيماران اين بخش به دليل داشتن بيماري عفوني قابل انتقال ، از ساير بيماران مجزا شده اند .بديهي است از نظر
مراقبت هاي لازم در دفع زباله هاي خونين و مايعات بدن بيماران بستري در بيمارستان ها B انتقال ويروس ايدز و هپاتيت
و بخش هاي ايزوله ضرورت كامل دارد .
2  مواد زايد محيطهاي كشت و ديگر عوامل عفوني :
اين مواد از آزمايشگاههاي تشخيص طبي ،آزمايشگاههاي پاتولوژي و ميكروب شناسي وتحقيقاتي توليد م يشوند
كه شامل كشت هاي تهيه شده از نمونه هاي اخذ شده از بيماران است نمونه هاي نگهداري شده براي تحقيق و زايدات
فرآورده هاي معين دارويي ، قسمت ديگري از اين مواد زايد عفوني قلمداد م يگردند .
3  فرآورده هاي خوني :
اينگونه زايدات توسط بانكهاي خون ، آزمايشگاههاي تشخيص طبي ، مراكز دياليز و شركتهاي دارويي توليد مي
شوند اين مواد به طور بالقوه عفوني بوده و امكان وجود عوامل بيماري زا در آنها بسيار زياد است . اين مواد ممكن است
علاوه بر ويروس ايدز و هپاتيت ، ساير بيماريهاي قابل انتقال بوسيله خون نظير مالاريا سرخجه مادرزادي و... را منتقل
نمايند .
4  مواد زايد ناشي از اعمال جراحي و كالبد شكافي :
51. Environmental Protection Agency
مواد زايدي كه در جريان عمل جراحي و كالبد شكافي بدست م يآيد همراه با عوامل بيماري زا به عنوان مواد زايد
عفوني تلقي مي گردند . از ديدگاه مراقبت هاي جهاني تمام مواد زايدي كه در تماس با خون و جريان خون هستند را بايد
به عنوان مواد زايد عفوني تلقي كرد .
5  مواد زايد آلوده آزمايشگاهي :
اين دسته از مواد زايد ، ظروف كشت و وسايلي كه براي تهيه محيط كشت و انتقال آنها بكار مي رود را شامل
مي گردند . بديهي است پارچه هايي كه در تماس با محيط هاي كشت هستند نيز آلوده م يباشند . در هر صورت مواد زايد
آزمايشگاهي شامل تمام مواد زايدي هستند كه در تماس با عوامل بيماري زا بوده و ممكن است حاوي كش تها و نمونه
هاي آزمايشگاهي آلوده باشند .
6  وسايل آلوده نوك تيز و برنده :
مثل سوزن ها و سرنگ ها ، شيشه هاي شكسته ، چاقوهاي جراحي و نظاير آنها .
7  مواد زايد بخش دياليز :
اين مواد زايداتي هستند كه در اثر تماس با خون بيماران همو دياليز بوجود آمده و شامل وسايل و ابزار موادي
هستند كه به علت مصرف در اين بخش ايجاد م يگردند .
8  مواد زايد آلوده بخش نگهداري حيوانات :
اين مواد شامل لاشه و قسمتهاي مختلف آلوده حيواناتي است كه جهت انجام آزمايشهاي مختلف تحقيقاتي در
معرض عوامل بيماري زا قرار م يگيرند .
9  مواد زايد بيولوژيكي ودارويي :
اين زايدات شامل واكس نها و ساير مواد زايدي هستند كه در جريان توليد فرآورد ههاي بيولوژيكي شركتهاي
دارويي توليد مي شوند . اين مواد به علت عدم استاندارد بودن يا گذشت تاريخ مصرف و خروج از رده به بازار ، دور ريخته
مي شوند . بيمارستانها و مراكز تحقيقاتي ، بيولوژكي ، كلينيكها ، داروخانه ها و... منبع اصلي مواد زايد بيولوژيكي مخاطره
آميز مي باشند . از جمله خصوصيات مهم مواد زايد بيولوژيكي ، قدرت آلوده سازي ، عفونت زايي وايجاد مسموميت براي
موجودات زنده مي باشد . مواد زايدي كه در اين گروه قرار م يگيرند عبارتند از :بافتهاي بدخيم حاصل از جراحي ، مواد
آلوده مثل سوزنها ، باند ها و... مواد زايد بيولوژيكي به عنوان محصول فرعي حاصل از فرآيندهاي بيولوژيكي يك كارخانه
نيز مي تواند باشد .
-10 مواد زايد غذايي وساير فرآوردههاي آلوده :
اين مواد زايد شامل مواد غذايي آلوده (پس مانده غذايي بيماران عفوني ) ، داروها و مواد بهداشتي كه آلوده وغير
قابل مصرف تشخيص داده شد هاند ،مي باشند .
-11 لوازم وابزار آلوده :
وسايلي كه در آزمايشگاههاي پزشكي و ميكروبيولوژي و تحقيقاتي كه با عوامل عفوني در تماس بوده و در توليد و
آزمايش فرآورده هاي دارويي، آلوده م يگردند در اين گروه قرار مي گيرند . اگر قرار است اين وسايل ضد عفوني گرديده و
مجدداً مورد استفاده قرار گيرند ، دقت لازم در خصوص رفع آلودگي از آنها ضروري است .
12  زباله هاي پاتولوژيك :
نسوج ، اعضاء و قسمتهايي از بدن انسان كه در عمل بيوپسي ، اتوپسي و اتاقهاي عمل جراحي برداشته م يشوند
، اصطلاحاً زباله هاي بيولوژيك خوانده مي شوند . اين زباله ها به دليل امكان وجود عوامل بيمار يزاي بالقوه ، ايجاد بيماري
مي كنند .
CDC و مركز كنترل بيماري هاي 6 EPA كتابچه هاي راهنماي منتشر شده توسط
طبقه بندي هاي مختلفي را
براي مواد زايد عفوني پيشنهاد كرده است .
پيشنهاد شده است به قرار زير مي باشد. CDC ب) طبقه بندي هاي مواد زايد عفوني كه توسط
1  مواد زايد آزمايشگاهي ميكروبيولوژي .
2  مواد زايد پاتولوژيك .
3  نمونه هاي خون و فرآوردهاي خوني .
4  مواد تيز و برنده .
[ 5  مواد زايد بخشهاي ايزوله .[ فتحي ، شهروز ، 1379
به قرار زير است EPA ج) طبقه بندي مواد زايد عفوني كه توسط
1 مواد زايد بخشهاي ايزوله .
2  كشت هاي ميكروبي و مواد بيولوژيكي مربوطه
3 خون و فرآورده هاي خوني .
4 مواد زايد پاتولوژيك .
5  مواد تيز آلوده .
6  لاشه حيوانات ،اعضاء بدن و ملافه هاي آلوده .
7  مواد زايد حاصل از جراحي و كالبد شكافي .
8  زايدات آزمايشگاهي آلوده.
9  زايدات واحد دياليز
10  مواد تيز استفاده نشده
زباله هاي عفوني از منابع متعددي توليد مي شوند به طوركلي 90  3 درصد زباله هاي بيمارستاني مي توانند عفوني باشند .
بر اساس تحقيات بعمل آمده در ساير كشورها مشخص شده است كه معمولاً 10  15 درصد از زباله هاي بيمارستاني را
[ زباله هاي عفوني تشكيل مي دهند . [كريم زادگان ، حسن ، 1375
6. در تقسيم بندي ديگر ،مواد زايد ويژه بيمارستاني شامل 6 گروه زير هستند
الف) مواد زايد آناتوميك ،شامل مواد زايد اطاق عمل ،مواد زايد اطاق زايمان ،اعضاء و اندامهاي قطع شده ، جنين
مرده و جفت و مواد آناتوميك ناشي از جراحيهاي سطحي است .
ب) مواد زياد بيولوژيكي حاصل از تمام بخشها شامل :
1 پارچه هاي آغشته به الكل و اتر و خون
2 اجسام يكبار مصرف فلزي ،نظير سرنگ،سوزنهاي تزريق زير جلدي ،تيغ ههاي چاقوي جراحي، اجسام پلاستيكي مثل
ظروف ادرار، لوله هاي پلاستيكي، بطريهاي پلاستيكي ، سرنگ و ماسك و دستكش
3 بسته بندي مثل ظروف شيشه اي سرم خون ،بطريهاي شيشه داروها، انواع آمپولها، كارتون كاغذ و جعبه هاي دارو .
ج) مواد زايد ويژه مثل : فيلترهاي دياليز كليه ، گچ شكسته بندي و قالب گيري .
د) مواد زايد بخش راديولوژي ، آزمايشگاههاي شيميائي و باكتريولوژي شامل :
1 نمك هاي نقره ،فيلمهاي اشعه ايكس ،ظاهر كننده فيلم 2-اجساد حيوانات آزميشگاهي 3-ابزار مربوط به تجزيه كه
ممكن است شيشه اي ويا پلاستيكي باشند ،پيپت و لوله هاي آزمايشگاهي .
ه) مواد زايد راديو اكتيو
6 1. The Center for disease control
و) مواد زايد دارويي شامل :
[ 1 داروهايي كه تاريخ صرفشان گذشته 2-مواد زايد ناشي از بسته بندي داروها.[درياباري ، سيد محمد صادق ، 1379
جدول 1: انواع زباله هاي توليدي در بخش هاي مختلف واحدهاي پژوهش براساس طبقه بندي سازمان جهاني
[ بهداشت[كريم زادگان ، حسن ، 1375
انواع زباله
نام بخش معمولي راديو اكتيو شيميايي پاتولوژيك عفوني نوك تيز و برنده دارويي ظروف تحت فشار
الف)منطقه كلينيكي
X X X X X درمانگاه
X X X داروخانه
واكسيناسيون و طب
پيشگيري
X X X X
X پذيرش
X X X X X X X اورژانس
X بايگاني مدارك پزشكي
ب) منطقه پاراكلينيكي
X X X X X راديو لوژي
X X X X X پزشكي هسته اي وراديو ترابي
X فيزيوپاتولوژي
X X X X آزمايشگاه تشخيص طبي
X X X بانك خون
X X X X بخش پاتولوژي
X X X X X مرگ و اتوپسي
ج) منطقه باليني و درماني
X X X X X X بخشهاي بستري
X X X X X X بخش اعمل جراحي
X X X X X X بخش زايمان
X X بخش فيزيوتراپي
X X X X X همودياليز
د) منطقه اداري
X بخش مديريت
X رختكن پرسنل
X وروديهاي ساختمان
ه)
منطقه پشتيباني و خدمات
X X رختشوي خانه
انواع زباله
نام بخش معمولي راديو اكتيو شيميايي پاتولوژيك عفوني نوك تيز و برنده دارويي ظروف تحت فشار
X X استريليزاسيون مركزي
X آشپزخانه
6. مواد زايد آشپزخانه و مواد زايد شبيه مواد خانگي
الف) مواد زايد آشپزخانه
ب) مواد زايد شبيه مواد خانگي شامل:
1 مواد زايدي كه در بخشها توسط بيماران ويا ملاقات كنندگان توليد مي شود مثل روزنامه، كاغذ، گل و سيگار .
2 مواد زايد ناشي از نظافت
3 كيسه هاي كاغذي وپلاستيكي
7. ساير مواد زايد
الف) مواد زايد بخش اداري مثل پروند ههاي باطله و كاغذهاي باطله .
ب) دستگاههاي پزشكي اسقاطي .
ج) مواد زايد حجيم مثل مبلمان و تشكلهاي غيرقابل استفاده
د) مواد زايد باغباني .
درانگلستان مواد بر اساس تركيبي از درجه احتمال خطر و روش دفع ، تقسيم بندي شده است .
در آلمان مواد زايد بيمارستاني را براساس روش دفع تقسيم بندي كرد هاند.
در دانمارك مواد زايد بيمارستاني به دو گروه تقسيم شده است :
1 مواد زايد ويژه بيمارستاني
2 مواد زايد شبيه به مواد زايد خانگي
در ايران هيچ گونه كوششي برا ي طبقه بندي مواد زايد بيمارستاني انجام نگرفته است . به نظر مي رسد كه تقسيم بندي
مواد زايد بيمارستاني ايران به دو گروه مواد زايد ويژه بيمارستاني و مواد زايد شبيه به مواد زايد خانگي تقسيم بندي
[ مناسبي مي باشد [عمراني ، قاسمعلي ، 1369
8. كميت مواد زايد جامد بيمارستاني
توليد اولين عنصر موظف در مديريت مواد زايد جامدات آگاهي از كميت مواد زايد توليدي در بيمارستانها و
سايرمراكز بهداشتي درماني يكي از مهمترين اصول در طراحي يك سيستم مديريت* است . علاوه بر فاكتورهاي مؤثر در
امر توليد مواد زايد شهري ،فاكتورهاي ذيل در حجم مواد زايد توليدي در بيمارستانها مؤثر است :
1 وسعت بيمارستان : هر چه بيمارستان بزرگتر باشد و از وسايل و تجهيزات مجهزتري براي درمان استفاده كند،
مواد زايد توليدي به ازاي هر تخت افزايش پيدا م يكند .
2 استفاده از وسايل يكبار مصرف : حجم مواد زايد توليدي در بيمارستان را افزايش مي دهد .مصرف وسايل يكبار
مصرف به دلايل زير در آينده افزايش پيدا مي كند :
الف) رعايت بهداشت واستريل بودن
ب ) سهولت
ج ) تأثير رواني ،زيرا مريض احساس مي كند به او توجه خاص مي شود .
د) اقتصادي بودن در كوتاه مدت .
البته دلايلي عليه مصرف وسايل يكبار مصرف وجود دارد . مثلاً سيستم هاي استرليزه كردن (مثل اتوكلاو) از لحاظ
اقتصادي بودن فروش بيشتري دارد زيرا مصرف بيش از حد وسايل يكبار مصرف در طولاني مدت گرانتر است . افزايش
استفاده از وسايل يكبار مصرف مشكل ازدياد حجم مواد زايد بيمارستاني را به همراه دارد در صورتي كه اينگونه مواد كه
معمولاً از جنس پلاستيكي هستند سوزانده شوند گازهاي سمي وخطرناك توليد م يكنند اگر زباله سوز ،قديمي و كهنه
باشد ،مقدار گازهاي سمي بيشتر خواهد بود . در بيمارستانهاي خصوصي ،مصرف مواد يكبار مصرف زياد است ،در حالي
كه در بيمارستانهاي عمومي وغيرانتفاعي كمتر است .
بيمارستانهاي بزرگتر به دلايل زير مواد زايد بيشتري توليد م يكنند:
1 با افزايش وسعت بيمارستان ،وظايف گوناگون و بخشهاي متنوع در بيمارستان ايجاد مي شود
2 بيمارستانهاي بزرگ مجهز به آزمايشگاه و داروخانه و ساير سرويس هاي جنبي است .
البته فاكتورهاي ديگري در توليد زباله در بيمارستان موثر هستند .مثلاً در بيمارستانهاي آموزشي در مقايسه با ساير
بيمارستانها ، مواد زايد بيشتري توليد مي شود .
كيفيت ارائه خدمات در بيمارستان و رعايت موازين بهداشتي ،در ميزان توليد زباله به ازاي هر تخت مؤثر است. ولي اين
فاكتورها اصولاً در فاكتورهاي وسعت بيمارستان و استفاده از وسايل يكبار مصرف مستتر است [ عمراني ، قاسمعلي
[1369،
9.. انواع روشهاي تصفيه ، گندزدائي و دفع بهداشتي مواد زائد جامد بيمارستاني
1. از نقطه نظر دفع بهداشتي مي توان تقسيم بندي زير را ارائه داد .9
الف) مواد زايد غير مساله ساز بيمارستاني مناسب براي دفع به طرق مختلف : اين مواد از نظر مقدار ، تركيب و مبدأ نظير
مواد زايد خانگي هستند .
ب) مواد زايد مسأله ساز بيمارستاني (مواد زايد بيماريزا ) : روش دفع بايد ايمني كامل داشته و براي محيط زيست
بي زيان باشد :
1  مواد زايد مرطوب بويژه بيمارستاني( اعضاي قطع شد ، قسمت هايي از اعضاء بدن ، خون وخلط ) و حيوانات
آزمايشگاهي .
2  مواد زايد خشك مخصوص بيمارستاني شامل مواد زايد خشك بخشهاي بانك خون ، جراحي ، واحدهاي دياليز ،
زايمان ،بخشهاي ايزوله (مثلاً عفوني) ،ميكروبيولوژي ،ويروس شناسي و واحد مراقبت هاي ويژه .
3  تمام اجسامي كه در ارتباط مستقيم با خون بيمار باشند وجزء مواد زايد به شمار بيايند .
ج) مواد زايد بيمارستاني با مشكلات خاص خود كه نياز به دفع ويژه دارند مثل:
1  مواد زايد آشپزخانه با مقادير زياد
2  مواد زايد دارويي با مقادير زياد
3  مواد زايد راديو اكتيو
مواد زايد مخصوص بخش هاي جراحي پاتولوژي ،اتوپسي ،از قبيل اعضاي قطع شده و موارد ديگر كه موجب
زشتي منظره ظاهري مواد زايد شده و بايد مديريت خاصي در جهت حفظ زيبا سازي محيط در جمع آوري و دفع
[ آنها در نظر گرفته شود.[درياباري ، سيدمحمدصادق ، 1379
2. تصيفه و دفع مواد زائد جامد بيمارستاني .9
توجه به دفع مناسب اينگونه مواد از جمله اقدامات مهم بهداشتي B با گسترش بيماريهايي از قبيل ايدز و هپاتيت
محسوب مي شود . به منظور جلوگيري از انتشار عوامل باكتريهايي ، ويروسي و انگلي و ساير عوامل بيماريزا در محيط
زيست زباله هاي عفوني بيمارستاني قبل از خروج از بيمارستان و دفع نهايي بايد تصفيه* و گندزايي شوند . سوزاندن زباله
از طريق زباله سوزها خود نوعي گندزدايي خشك محسوب مي شود .
3.روشهاي گند زدايي .9
1. گند زدايي شيمياي مواد زايد جامد بيمارستاني .3 .9
يكي از گزينه هاي مورد نظر در گندزدايي اجسام بخصوص در كشورهاي در حال توسعه ، گندزدايي شيميايي
مي باشد كه با در نظر گرفتن ميزان غلظت مناسب و زمان تماس مورد نياز ،م يتوان از انواع مواد گندزدا استفاده نمود
جهت اعمال گندزدايي موثرتر بايد ابتدا مواد زائد را خرد ويا آسياب نمود . از مزاياي اين عمل غير قابل استفاده بودن
موادي مثل سرنگهاي يكبار مصرف حتي پس از گندزدايي مي باشد . به علاوه خرد كردن مواد سبب كاهش حجم آنها و
بازدهي بيشتر عمل گندزدايي مي شود . البته هميشه گندزدايي از طريق مواد شيميايي قابل اعتماد نيست زيرا ممكن
است عوامل پاتوژن در مقابل ماده شيمياي انتخاب شده مقاوم بوده و در نتيجه عوامل بيماريزا كاملاً منهدم نشوند.
2. گند زدايي مواد زائد جامد بيمارستاني از طريق اتو كلاو .3 .9
اتوكلاو دستگاهي است كه در درجه حرارت حدود 160 درجه سانتيگراد و فشار بالا و از طريق ايجاد بخار قادر به
گندزدايي مي باشد . روش اتوكلاو معمولاً براي مواد زائدي كه داراي چگالي پايين هستند مناسبتر است زيرا مواد به
آساني تحت نفوذ اين بخار قرار نم يگيرند و بايد زمان گندزدايي را طولاني كرد به همين جهت روش اتوكلاو براي مواد
زائد پاتولوژي توصيه نم يشود و بهتر است اين مواد از طريق اشعه تصفيه گردد. معمولاً جهت بكارگيري و نگهداري
دستگاه اتوكلاو و نياز به يك اپراتور ماهر و متخصص م يباشد تا بتوان از اين فرآيند بطور گسترده اي در استريل نمودن
لوازم جراحي و وسايل و لوازم باكتريولوژيكي استفاده نمود . بر حسب ميزان مواد زائد م يتوان از اندازه هاي گوناگون
اتوكلاو استفاده كرد . بعضي از انواع آن داراي دستگاه تراكم مي باشند در نتيجه حجم مواد زائد پس از گندزدايي از طريق
فشردن تا 60 درصد كاهش مي يابد . يكي از مزاياي عمل اتوكلاو ،عدم ايجاد آلودگي مي باشد .
3. گندزدايي از طريق پرتودهي .3 .9
مي باشد . عمل گندزدايي از اين طريق بسيار مؤثر و δ ويا اشعه x يكي از روشهاي گندزدايي بكارگيري اشعه
داراي بازدهي بالا مي باشد . البته اگر مواد زائد قبل از گندزدايي خرد و يا آسياب شوند در بهبود عمل گندزدايي موثر
است گندزدايي از طريق پرتودهي فرآيندي است كه حداقل آلودگي و مزاحمت را ايجاد مي كند البته بايد خاطر نشان
ساخت كه پرتودهي در مقايسه با روشهاي گندزدايي شيميايي وحرارتي گرانتر م يباشد .
4. سوزاندن .3 .9
سوزندان مواد روش قديمي است كه علاوه بر اينكه تا 95 درصد حجم مواد زائد را كاهش مي دهد عمل گندزدايي
مواد زائد مانند مواد پاتولوژي و مواد نوك تيز را انجام مي دهد . امروزه اكثر كشورهاي دنيا جهت انهدام مواد زائد
بيمارستاني به خصوص مواد زائد عفوني از پروسه سوزاندن از طريق دستگاههاي زباله سوز استفاده مي كنند در آمريكا
حدود دو سوم بيمارستانها زباله سوز كه اكثر آنها غير متمركز بوده و در داخل بيمارستان مستقر هستند مثلاً شهر
نيويورك داراي بيش از 60 زباله سوز بيمارستاني است . نظارت و كنترل آلاينده هاي ناشي از زباله سوزهاي غير متمركز
بسيار مشكل مي باشد . به همين جهت بعضي از كشورهاي اروپايي مثل كشور سوئيس و آلمان جهت سوزاندن مواد زائد
بيمارستاني از زباله سوزهاي متمركز كه داراي سيستم مجهز و پيشرفته كنترل آلودگي هوا مي باشد استفاده مي نمايند .
البته يكي از معايب سيستم متمركز اين است كه زباله ها بايد به خارج از بيمارستان و به مركز زباله سوزي حمل شوند كه
اگر نكات بهداشتي در مورد بسته بندي ، جمع آوري و حمل ونقل اينگونه مواد رعايت نگردد خطر پراكند گي آلودگي
مواد زائد خطرناك عفوني سلامت جامعه را تهديد م يكند .
در سوئيس و آلمان طبق قوانين موجود زبال ههاي عفوني ، پاتولوژيك و انواع مواد نوك تيز و برنده مثل سوزنها و
اسكارپلها بطور جداگانه در كيس ههاي دو جداره بسيار محكم پلاستيكي بسته بندي م يشوند بطوري كه درب كيسه ها
پس از بسته شدن به آساني باز نمي گردند و علامت خطر كه هشدار دهنده مي باشد بر روي ظروف حاوي اينگونه مواد
زائد خطرناك قرار دارد . مواد زائد خطرناك در مركز زباله سوزي توسط نقال ههايي به كوره زباله سوز هدايت و تخليه
مي گردند در كشورهاي در حال توسعه تقريباً 57 تا 92 درصد از زباله سوزها داراي نقص فني بوده و در نتيجه در اكثر
بيمارستانها از اين زباله سوزها عملاً استفاده نم يشود و در صورت استفاده در اكثر موارد توليدي آلودگي هوا مي كنند زيرا
علاوه بر نقص فني دستگاه ، افرادي كه حمل و نقل و تخليه زبال هها را به درون زباله سوز به عهده دارند هيچگونه
اطلاعاتي در مورد انواع زباله هاي بيمارستاني و طرز كار زباله سوزها ندارند . در اغلب موارد كليه زباله ها به طور مخلوط و
بدون جدا سازي وارد كوره زباله سوز مي شوند . در صورتي كه اگر مواد زائد بي خطر مانند مواد آشپزخانه و مواد زائد
بخش اداري و ساير مواد ب يخطر در زمان توليد يعني در مبدأ از ساير انواع مواد خطرناك بيمارستاني جدا شده و بطور
جداگانه بسته بندي گردند ، حجم مواد ورودي به زباله سوز كاهش يافته و مواد معمولي با مواد خطرناك مخلوط
نمي گردند بنابراين بهتر است انواع مواد خطرناك مانند مواد نوك تيز و برنده ، بافتهاي پاتولوژي ، كيسه هاي خون ، مواد
زائد بخش عفوني ، باقيمانده داروها و غيره در كيسه هاي بزرگ مخصوص و بطور جداگانه بسته بندي و جم عآوري
[ مي شوند . [مجلسي ، منيره، 1376
10 . سوزاندن زباله و ساختمان يك دستگاه زباله سوز كوچك
زباله سوز روش پر خرج و گراني است كه نياز به نظارت و كنترل دقيق متخصصين و كاركرد ماهرانه كارگران
اموزش ديده دارد تا بطور مستمر بتواند سه فاكتور مهم و مؤثر در احتراق كامل ، يعني حرارت ، اكسيژن و زمان تلاطم
مواد زائد را تحت نظارت و كنترل داشته باشد . در زباله سوزي بايد پتانسيل ايجاد خطر در نتيجه توليد موادي مانند
اسيد كلريدريك ،اسيد فلوئوريك ،دي اكسيد گوگرد ، منو اكسيد كربن ، اكسيدهاي نيتروژن و ذرات ، ارزيابي و سنجيده
شود زباله سوزها زماني حداكثر كارايي و بازدهي را دارا مي باشند كه اولا ظرفيت بالا داشته باشند و ثالثاً مواد زائد مورد
نظر داراي ارزش حرارتي مناسب باشند يعني سوختن مواد به اندازه كافي حرارت ايجاد كرده و داراي احتراق كامل باشد
بطوري كه ابتدا رطوبت مواد موجود در مواد زائد بخار شده و درجه حرارت براي سوزاندن كامل مواد بدون نياز به سوخت
كمكي كافي باشد .
در كشورهاي صنعتي انواع مختلف زباله سوز براي سوزاندن مواد زائد بيمارستاني وجود دارد كه مناسب ترين نوع
مي باشد . دستگاه طوري ساخته شده كه كه گردش كوره ايجاد تلاطم در ماده زائد م يكند « كوره گردان » آن از نوع
اين دستگاه معمولاً داراي كوره ثانويه احتراق م يباشد كه با كمك سوخت اضافي ، موجب احتراق كامل شده و بو و دود
را به حداقل ميزان خود مي رساند درجه حرارت در كوره ثانويه حدود اً به 1000 درجه سانتي گراد م يرسد . [عبدلي ،
[ محمدعلي ، 1372
دود و گاز ناشي از سوخت مواد ، قبل از ورود به اتمسفر بايد توسط دستگاههاي كنترل آلودگي هوا مثل
شوينده ها (اسكرابرها) و سيلكونها تصفيه شوند . در درجات بالاي حرارت كه در كوره ايجاد مي شوند حتي سوزنها نيز
متلاشي مي شوند روش زباله سوزي در صورتي جهت انهدام مواد زائد بيمارستاني روش مناسبي است كه در كاربرد
موازين بهداشت ها در نظر گرفته شود .
ساختمان يك دستگاه كوچك زباله سوز عموماً از سه قسمت اصلي به شرح زير تشكيل شده است :
الف ) قسمت تغذيه كوره :
كار اين قسمت از دستگاه ،انتقال زباله به داخل كوره زباله سوز است كه مي تواند به روشهاي مختلف ساخته شده و مورد
استفاده قرار گيرد . انتقال و تخليه زباله به داخل كوره به وسيله نوار اتوماتيكي و يا تخليه مستقيم با كمك نيروي انساني
امكان پذير است .
ب ) كوره ابتدايي :
در اين كوره زباله به وسيله دود و حرارت گرم داخلي محيط ،قسمت اعظم رطوبت خود را از دست داده و در قسمت
انتهايي آماده سوختن مي گردد . فضاي مورد نياز در اين محفظه بايستي بر اساس زمان توقف ، ميزان زباله و درصد
رطوبت آن محاسبه شود تا زباله پس از خشك شدن كاملاً سوزانده شود . در قسمت تحتاني هر دستگاه زباله سوز
مخزني جهت جمع آوري خاكستر حاصل از زبال ههاي سوخته شده تعبيه م يگردد كه اين مخزن با روشهاي مختلف بر
حسب نياز قابل تخليه مي باشد .
ج ) كوره ثانويه :
در اين محفظه گازهاي سوخته و نسوخته كاملاً با هوا مخلوط شده و با درجه حرارات بسيار زياد به صورت احتراق كامل
در مي آيد . هوادهي كوره هاي ابتدايي و ثانوي و نيز ايجاد سوخت كامل با كمك مواد سوخت اضافي همچون نفت سياه
و غيره و به وسيله موتورهاي ويژه احتراق انجام م يگيرد . در كوره هاي بزرگ فضاي مخصوصي بين كوره و دود كش
ايجاد مي گردد تا ذرات قابل رسوب در آن رسوب نموده و از دهانه دود كش خارج نشود .
د ) دودكش :
عمل دود كش خارج نمودن گاز هاي سوخته شده از دستگاه بوده و بلندي آن برحسب نوع دستگاه زباله سوز ، محل
استقرار و ميزان گازهاي توليدي متفاوت است . رعايت ضوابط ويژه كنترل آلودگي هوا همچون تعيين محل استقرار
دستگاه و تجهيز دستگاههاي زباله سوز به فيلترهاي تصفيه هوا بايستي همواره مورد توجه قرار گيرد . اضافه م ينمايد ،
فضاي داخلي كليه محفظه هاي يك دستگاه زباله سوز همانگونه كه ذكر شد بايستي از مصالح دير گذر همچون آجر نسوز
[ و ديگر مواد مشابه عايق و پوشش شده باشد . [ درياباري ، سيدمحمد صادق ، 1379
11 . تصفيه مقدماتي و دفع نهايي مواد زائد بيمارستاني
1. روش هاي دفع نهايي مواد زائد عفوني بيمارستاني .11
هدف اصلي مديريت مواد زائد بيمارستاني ،كاهش حجم ماده زائد ، تصفيه و دفع م يباشد . در خصوص كاهش
حجم ماده زايد بايد اين كاهش در محل توليد كنترل و صورت گيرد .
روش هاي تصفيه و دفع نيز بايد به گون هاي انجام شود كه خطرات زيست محيطي اين مواد را به ميزان زيادي كاهش دهد.
[ [ اسدي ، محمود و همكاران ، 1374
روش هاي معمولي كه براي دفع نهايي مواد زايد بيمارستاني وجود دارد ، عبارتنداز :
1. دفن بهداشتي مواد زائد عفوني بيمارستاني .1 .11
تعريف : دفن بهداشتي زباله ، عمليات مهندسي خاصي است كه بر اساس آن زباله را چنان در دل خاك مدفون
مي كند كه لايه بندي و پوشش آنها هيچ زياني به محيط زيست ، انسان و ديگر موجودات زمين نرساند .
برخي از مواد خاص در مديريت صحيح جم عآوري و دفن زباله به شرح زير است :
الف ) مطالعه جامع در زمينه تمامي منابع توليد زباله
ب ) شناسايي مشكلات حمل و نقل و عمليات مربوط به دفن زباله هر منطقه با توجه به مناطق مسكوني مجاور
ج ) بررسي هزينه سرانه عمليات جمع آوري و مهندسي دفن زباله
د ) تهيه لوازم و امكانات اجرايي عمليات و نظارت كامل بر آن
ه ) بررسي انتخاب محل به صورت گسترده طبق قوانين مربوطه با توجه به احتراز از هزين ههاي گزاف
و ) ايجاد كوره هاي زباله سوز براي زباله هاي بيمارستاني و مراكز درماني، در نواحي نزديك به محل دفن
ز) سرمايه گذاري كمتر براي عمليات دفن و انتظار درآمدنه چندان زياد از اين گونه عمليات طرح ريزي كلي عمليات به
دنبال انتخاب محل و آماده سازي آن انجام مي شود ، سپس نقشه هايي كه مقياس آنها از 1:200 كمتر نباشد ، با خطوط
هم تراز به فاصله 60 سانتيمتر ترسيم م يگردد . ضمناً در ارائه نقشه زمين ، موقعيت ساختمانها ، املاك مجاور
،توپوگرافي ،جنس خاك ، سطوح آبهاي زيرزميني ، بادهاي غالب و زهكشيهاي مورد توجه خاصي قرار خواهد گرفت . [
[ عمراني ، قاسمعلي ، 1359
2. محل دفن .11
فاكتورهاي مهم در انتخاب محل دفن :
1  فاصله محل دفن : زباله از شهرمعمولاً 20 تا 30 كيلومتر بر آورد مي شود .
2 دسترسي به محل دفن: راههاي ارتباطي موجود بايستي نزديك شاهراهها باشد ، مسئله ترافيك ، ... .
3 فضاي دفن بهداشتي زباله ،بايد زمين مورد نياز دفن بهداشتي زباله بعلت تغيير جمعيت معمولاً براي يكدوره 20 تا
[ 40 ساله در نظر گرفته شود [عبدلي ، محمد علي ، 1372
3. روشهاي دفن بهداشتي زباله .11
در عميلات دفن بهداشتي زباله روشهايي وجود دارد كه معمولي ترين آنها عبارتند از :سطحي ، سراشيبي ،
ترانشه اي ، دره اي ، باتلاقي و ساحلي .
مزيت روش ترانشه اي اين است كه عمل تلنبار زباله در اين روش بيشتر قابل كنترل است ، ولي اين كار هميشه
در روش سطحي عملي نيست . روش سطحي براي زمينهاي مسطح مناسبتر است . در اينجا خاك پوششي مورد نياز از
محل ذخيره خاك كه قبلاً معين شده تأمين خواهد شد . به هر حال در تمامي روشها ، زباله بايد گسترده شده و سپس با
ضخامت تقريبي 2 متر و لايه 30 تا 45 سانتي متر با خاك پوشش داده شود بدين ترتيب ارتفاع لايه زباله پس از
فشردگي بالغ بر 60 سانتي متر خواهد شد . تسطيح و فشرده سازي زباله حتي المقدور با شيب 30 درصد انجام خواهد
[ گرفت .[عمراني ، قاسمعلي ، 1359
4. تصفيه مقدماتي مواد زائد بيمارستاني .11
تصفيه مقدماتي زائدات ، تكنيك هايي است كه در سالهاي اخير توسعه پيدا كرده اند و استفاده از اين روشها در
حال افزايش مي باشد . اين روش ها شامل موارد زير م يباشند :
1  ضدعفوني با تشعشات ميكروويو
2  استرليزاسيون با بخار
[ 3  ضد عفوني شيميايي [درياباري ، سيدمحمدصادق ، 1379
5. روشهاي دفع نهايي مواد زائد بهداشتي درماني در كشورهاي جامعه اروپا .11
اگر چه اكثر بيمارستانها معمولاً تأسيسات مستقلي براي دفع نهايي مواد زائد خود دارند ولي به نظر مي رسد كه
تمايل عمومي به سمت ايجاد سيستم هاي دفع مركز است. اين امر در اروپا بيشتر قابل لمس مي باشد. اين تغييرات ناشي
از افزايش آگاهيهاي مردم درباره دستگاههاي كوچك زباله سوز قديمي ، اغلب بدون تجهيزات كنترل آلودگي و سيستم
ضعيف تعمير و نگهداري است كه منبع خيلي از انتشارات زيان آور هستند . اين درك عمومي معمولا با قانون هم حمايت
و پشتيباني شده است. به طور كلي علل اين تغييرات را مي توان در مسائل زيست محيطي و اقتصادي ديد .
به هر حال در حال حاضر زباله سوزي هنوز متداول ترين روش دفع مواد زائد بهداشتي درماني است . امروز
تكنولوژي هاي مختلفي براي دفع نهايي مواد زائد بهداشتي درماني به بازار آمده است و آهسته آهسته جايگاه خود را در
اين صنعت بدست م يآورند . در انگلستان فقط يك واحد ضد عفوني ميكروويو تا امروز اجازه كار گرفته ، بلژيك و هلند
نيز هر كدام يك واحد مشغول به كار دارند . تعداد اين واحدها در آلمان و فرانسه به 7 عدد مي رسد . اگر چه زباله سوزي
هنوز مطلوبترين روش دفع است ولي تا زماني كه قيمت هاي دفع در روشهاي مختلف قابل مقايسه باشد ، روند تغييرات
ادامه پيدا خواهد كرد .
به نظر مي رسد كه فرانسه مسير مشابه آلمان را تعقيب كند . اخيراً فرانسه دو روش دفع جايگزين ايجاد كرده
است . به علاوه تعدادي ديگهاي بخار با سوخت زائدات نيز نصب شده اند . اين تكنولوژي بر اساس تبديل حرارتي در سه
فاز كار مي كند . در فاز اول احتراق در كوره دوار در فشار كاهش يافته انجام م يشود . در فاز دوم احتراق ثانويه در در
محيط اكسداسيون به روش استاتيك انجام مي شود . فاز سوم همان فاز جوش است . در مورد راندمان روشهاي جايگزين
دفع شك و ترديدهايي وجود دارد و در اين زمينه به تحقيقات بيشتري نياز مي باشد . دفن در زمين روش نهايي دفع مواد
زائد پيش تصفيه شده بهداشتي درماني و خاكستر و مواد باقيمانده زباله سوزها م يباشد . اخيراً بحث هايي در رابطه با
مقبوليت عمومي و توجهات بهداشتي اين روش در كشورهاي اروپايي در جريان است . روش دفن در زمين براي مواد زائد
بهداشتي درماني خام و بدون تصفيه قبلي در حال انقراض مي باشد . روش هاي دفع به ترتيب اهميت عبارتند از :
زباله سوزي ، احتراق و بازيافت انرژي ، تصفيه مقدماتي ، دفن در زمين ، استفاده مجدد ، بازيافت ، جلوگيري از
توليد . جدول 3 سهم روشهاي مختلف دفع را در حال حاضر و در سالهاي 2000 و 2010 در دفع مواد زائد بهداشتي
درماني در كشورهاي جامعه اروپا نشان مي دهد . همانگونه كه از اين جدول پيداست در سال 2010 ، روش احتراق و
بازيافت انرژي رايج ترين روش دفع زائدات بهداشتي درماني خواهد بود . براي رسيدن به اين هدف از هم اكنون زباله
سوزهاي كوچك و پراكنده بيمارستاني از 544 در سال 1984 به 218 عدد در سال 1995 رسيد . اين حركت همچنان
ادامه دارد و هنوز 10 زباله سوز بيمارستاني در آلمان در حال كار است .
زباله سوزي مواد زائد جامد شهري و بيمارستاني در كشور روسيه در چندين شهر وجود دارد . در حومه شهر
يك واحد زباله سوز بهره برداري م يشود . اين واحد موجب بروز خطرات بهداشتي در محيط گرديده و دود « كورسك »
مركزي خسارت وارد نموده است . يكي « چرنوزوم » ناشي از سوزاندن زبال هها به طور مشخصي به منطقه حفاظت شده
است كه در محل تلنبار زباله اين شهر انجام گرفته و آلودگي هوا « توگلياتي » ديگر از نمونه هاي سوزاندن زباله در شهر
را در سطح گسترد هاي پديد مي آورد . كارخانجات زباله سوز كه محل تلنبار زباله در حاشيه شهر مسكو را تشكيل
مي دادند داراي ظرفيت كافي براي پذيرفتن زائدات جامدشهري و بيمارستاني بودند در منطقه لينراد هم كارخانجات زباله
[ سوز در سال 1990 احداث گرديد. [ منوري، مسعود ، 1376
جدول 3 سهم روشهاي دفع مواد زائد بهداشتي درماني ( درصد ) در كشورهاي جامعه اروپا
[ [ درياباري ، سيدمحمد صادق ، 1379
2010 2000 روش سال 1993
10 30 37/ زباله سوزي 3
46/6 35/6 25/ احتراق و بازيافت انرژي 5
18/6 10 تصفيه 11
1/8 8/5 دفن در زمين 17
7 5 4/ استفاده مجدد 3
11 7/6 3/ بازيافت 3
5 3/3 1/ جلوگيري از توليد 6
12 . بحث ونتيجه گيري
آنچه كه در اين تحقيق و بررسي مشخص و معلوم است نزديك به 1 درصد كل زباله هاي روزانه تهران را ضايعات
خطرناك مراكز درماني تشكيل مي دهد كه با توجه به ميزان محدود اينگونه زباله ها از نظر كمي و اهميت ويژه آن از نظر
كيفي كه م يتواند موجب اشاعه انواع بيماريها و آلودگي شديد آبهاي سطحي و زيرزميني شود ، مسئولين ذيربط را
هشدار مي دهد ،با همكاري و مساعدت و با صرف هزين ههاي نه چندان زياد نسبت به رفع اين معضل عاجلانه اقدام
نمايند . مسلماً تبعات زيان بار چنين روندي كه عمدتاً نهايي بوده و تا كنون آمار وارقامي براي آن تهيه نگرديده و به نقد
و بررسي در نيامده است هيچ گاه قابل اغماض نيست . خصوصاً در مقايسه با هزينه هايي كه صرف دارو و درمان و سرويس
دهي هاي جنبي بهداشتي و درماني مي شود مي توان استنباط نمود كه عملكرد چنين اقدامي اساسي و بهداشتي علاوه بر
اجراي رسالت و وظايف وجداني و اخلاقي ، تا چه حدي از نظر اقتصادي مقرون به صرفه خواهد بود . جهت اندازه گيري و
آناليز تركيبات مختلف اين گونه مواد زائد و تعيين درصد چگالي ، حجم و رطوبت نسبي زباله مي توان با كسب اطلاعات
وتهيه آمار جامع در اين زمينه از آن در طراحي و برنامه ريزي مديريت صحيح سيستم جم عآوري و دفع بهداشتي
ضايعات عفوني استفاده نمود. براين اساس مي توان خط مشي كلي وسايل و تجهيزات مورد نياز ،نيروي انساني و
هزينه هاي مربوطه را برآورد نمود تا آنگاه بر اساس مديريتي آگاه وانگيزه مند نظارت مستمر و جامعي بر اين روند اعمال
گردد و در آنصورت تأثيرات مخرب و فرساينده بهداشتي شرايط كنوني را با مقطع بهبود مي توان برآورد نمود. بهترين و
مناسب ترين روش اين است كه زباله در اسرع وقت و بدون جابجايي مكرر از بخ شها جمع آوري و به محل تعيين شده
(جايگاه موقت) منتقل شود .
در هنگام جمع آوري و حمل زباله به جايگاه موقت زباله جهت جلوگيري از آلودگي بايد حتي الامكان فاصله
جايگاه زباله با بخش ها نزديك باشد . جهت جلوگيري از پراكندگي زباله هاي بيمارستاني در محيط زيست ، بايد جايگاه
زباله محصور بوده و همچنين سر پوشيده باشد . ضد عفوني و شستشوي جايگاه زباله هم داراي اهميت بهداشتي فراواني
است.
وجود مواد آلوده و عوامل بيماري زا در زباله هاي عفوني و همچنين آميخته شدن آن با زباله هاي شهري كه
حاوي پس مانده مواد غذايي است ، وجود رطوبت بالا و پناهگاه مناسب و شرايط زيستي مساعد را جهت تكثير و رشد
حشرات و جوندگان و همچنين حيوانات موذي بوجود م يآورد كه مبارزه با آنها به سختي امكان پذير م يسازد .
آناليز فيزيكي زباله تاثير مستقيمي در عمليات جمع آوري و نگهداري ماشين آلات و نيز امكان استفاده از مواد
جداسازي شده است . مثلاً انتخاب يك نوع دستگاه كوچك زباله سوز بيمارستاني بدون پي بردن به درصد مواد قابل
احتراق و تركيبات عناصر مشخص زباله ، جز صرف هزينه بي مورد و ايجاد اشكال در شبك ههاي جمع آوري و دفع زباله
نتيجه اي ندارد . عدم آگاهي نسبت به ميزان رطوبت يا در صد تركيب مواد تشكيل دهند صرفنظر از مشكلاتي كه در
عمليات دفع بوجود مي آورد حتي در شبكه جمع آوري ماشين آلات ويژه زباله مشكل ايجاد مي كند . مشكل شيرابه هاي
زباله هاي كشور ما در جايگاههاي دفع خورندگي آن در ماشين آلات حمل ونقل و نشت آنها در معابر عمومي را نبايد
بي تفاوت گذشت .
براي ارزشيابي و ارائه شيوه هاي حمل و نقل و دفع زباله ، شناسايي ميزان رطوبت و يا شيرآبه هاي آن مهم است .
همچنين بالا بودن ميزان رطوبت زائدات بيمارستاني ، زباله سوزهاي اكثر بيمارستانها را پس از مدتي دچار نقص فني
مي كند و آنگاه به جهت عدم كارايي لازم و كامل ، ايجاد دود وبوي ناشي از سوختن ناقص زباله ضمن آلودگي هوا ،
شكايت همسايگان و مسئولين بهداشتي را به دنبال خواهد داشت . لذا تعيين درصد رطوبت لازم است .
خذ Ĥ 13 .

نویسنده مقاله :نوشين مرداني، دانشجوي دوره دكتراي تخصصي علوم محيط زيست،علوم و تحقيقات تهران

فهرست ومنابع :

1 اسدي ، محمود و همكاران ، 1374 ، مديريت مواد زايد خطرناك ، انتشارات سازمان حفاظت محيط زيست
2 درياباري ،سيد محمد صادق ، 1379 ، بررسي وضعيت جمع آوري و دفع زباله هاي بيمارستاني شهر تهران ،
پايان نامه كارشناسي ارشد ، استاد راهنما :دكتر مسعود منوري ، دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم وتحقيقات اهواز
3  عمراني ،قاسمعلي ، 1359 ، مواد زايد جامد ، جلد اول انتشارات دانشگاه آزاد اسلامي
4  عمراني ،قاسمعلي ، 1374 ، مواد زايد جامد ، جلد دوم انتشارات علمي دانشگاه آزاد اسلامي
5  عمراني ، قاسمعلي ، 1369 ، مقاله مديريت جمع آوري و دفع زباله در شهرهاي مختلف ايران دانشگاه علوم
پزشكي تهران
6  عمراني ،قاسمعلي ، 1374 ، مقدمه اي بر مديريت زباله در بيمارستانها و مراكز بهداشتي ، انتشارات علمي
دانشكده بهداشت و مؤسسه تحقيقاتي بهداشتي
7  عبدلي ، محمد علي ، 1372 ، سيستم مديريت مواد زائد جامد شهري و روش هاي كنترل آن ،سازمان بازيافت
و تبديل مواد شهرداري تهران
8  عبدلي ،محمد علي و علوي مقدم ، 1372 سوزانندها و كاربرد آن در حذف مواد زائد ،مجموعه مقلات سمينار
بازيافت و تبديل مواد شهرداري تهران ، سازمان بازيافت و تبديل مواد
9  عبدلي ، محمد علي ، 1372 مجموعه مقلات برنامه ريزي اجرايي طرح جمع آوري ، حمل و دفع بهداشتي
مواد زائد جامد بيمارستاني ، شهرداري تهران ، سازمان باز يافت و تبديل مواد
10  فتحي ،شهروز ، 1379 ، مكانيابي و دفع بهداشتي ضايعات عفوني بيمارستاني شهر اراك ، پايان نامه
كارشناسي ارشد علوم محيط زيست ، استاد راهنما : دكتر قاسمعلي عمراني ، دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم
تحقيقات
11  كريم زادگان ،حسن ، 1375 ،بررسي و ضعيت جمع آوري و دفع زباله مراكز بهداشني و درماني شهرستاني
استان تهران ، پايان نامه كارشناسي ارشد ، دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم وتحقيقات
12  منوري ، مسعود، 1376 ، دفع مواد زايد جامد شهري در روسيه ، فصلنامه علمي سازمان حفاظت محيط
زيست ، جلد نهم
13  مجلسي ، منيره ، 1376 ، بررسي مديريت مواد زائد جامد شهر تهران ، فصلنامه علمي سازمان حافظت
محيط زيست ، جلد نهم
14  منوري،مسعود، 1372 ،گزارش مقدماتي ارزيابي مزايا و معايب طرح جديد جمع آوري و دفع زباله شهر تهران ،
شهرداري تهران ،سازمان بازيافت و تبديل مواد